Three-in-One Boom Shankar

The picture given above is of a painting, one of the many that adorn the walls of our house. It is our practice to see this every morning. It is a beautiful piece of art as anyone can see. But there is much more to it. It triggers many thoughts and brings back the memories of past, of things and events that we have heard, seen and read from time to time.

This is a painting made by a brilliant Paris based painter of Indian origin. The artist has given it the name "Boom Shankar". We know of "Bhimashankar" (situate near Pune in Maharashtra), one of the twelve "Jyotirlingas" that any devout Shiva worshipper longs to see during his life time. He is "Bhima Shankar" and this is "Boom Shankar".

If you observe the above photograph, it looks like one painting, but they are actually three separate paintings with a continuing theme. They can be hung separately at three different positions on the walls. They can also be placed together side-by-side as done above. It is a 3-in-1 painting, three different pictures covering the same theme.

One can appreciate it as a piece of art and leave it there. One can also contemplate that it is a symbol of Lord Shiva, himself in deep penance. "Yad bhavam, tad bhavati". You see what you perceive.

****** 

Those who have visited the Ananta Padmanabha Swamy temple in Trivandrum, now Thiruvanantapuram, and deriving the name from the same Anantha, are familiar with having the darshan of the Lord through three doors. The idol is one, but you get the darshan through three different doors. The grand idol is 18 feet long and the devotees cannot see the entire statue from one point. They can see the face and chest from the first door, the "Kamalanabha" part with Lord Brahma sitting in the Lotus emanating from the navel of Ananta (hence the name "Padmanabha", the one having a lotus in his navel), and the lotus feet of the Lord through the third door. 

The view is from three sides, but the full picture is got from the combination of all the three. That was the first 3-in-1 I saw, first as a school boy in the 1960s, and several times again later in life. Each time it was a different experience, as with each passing year other experiences elsewhere in similar situations made it even more rewarding and enchanting.

******

Elephants, Lions, Tigers and such animals always generate interest among us, irrespective of our age. They did so even more in our childhood, when we had only seen their pictures but not in reality. Circus camps were bestowing an opportunity in our childhood to see them face to face. Such chances were available to the children living in big cities, but those of us living in villages did not have such luck. We had to be satisfied by the stories about such circus shows from those who had seen them, until we got a chance to see them in later years.

Our father returned to our village after a visit to Bangalore in 1958. My elder brothers and sisters were able to follow what he explained, but it generated a lot of interest among all of us. He had seen a show of "Kamala 3-Ring circus" or the "The Great Indian Circus". It had come to the Subash Nagar field, opposite to the Bangalore City Railway Station. The present Kempe Gowda Bus Station has occupied this field, which was originally known as "Darmambudhi Kere". Kempambudhi and Darmambudhi lakes were two reservoirs built in the memory of the two queens of Nadaprabhu Kempe Gowda, founder of Bengaluru, we were told in our childhood.

"Kamala Circus" was very famous for its three rings. It was a 3-in-1 show. Circus companies run their shows in a big tent with a ring shaped arena in the middle with spectators sitting around it. All circus companies have one such ring. But Kamala circus had three rings with action going on in all of them simultaneously. 

While the excitement of hearing the stories was great, I learnt much later that this circus was owned and started by a doyen of circus shows, Prof K Damodaran of Thalassery, Kerala. It was named as "Kamala Circus", named so after one of his daughters. The circus traveled for many years in countries like Ceylon (now Sri Lanka), Singapore, Philippines, Malaya (now Malaysia), Siam (now Thailand), Indonesia and Australia, for several years. 

The circus had more than a hundred artistes. There were also an equal number of animals. Its total weight while being transported through oceans was more than 300 tonnes! We were told that the circus ceased to exist because the ship transporting the circus capsized in the ocean due to fighting between the elephants on one of the journeys on the sea. It was very painful to hear it, and we believed it to be true as one could imagine what happens when elephants start fighting in a ship. They were days before "Fact Checks". It was much later that we learnt it to be false!

******

Raj Kapoor's 1970 film "Mera Naam Joker" was a 3-in-1 film. With a running time of over 4 hours (248 minutes), it still is one of the lengthiest films ever made. It is longer than the recent long running time films like Dhurandhar (214 minutes) and Dhurandhar: The Revenge (229 minutes). Mera Naam Joker had two intervals, similar to Raj Kapoor's earlier film Sangam (1964). Mera Naam Joker could as well have been three separate films. Those who saw English films in those days would remember that some English films actually started after the interval, with only Films Division newsreels, advertisements and trailers running before the interval!

As youngsters watching films we were interested in viewing the censor certificate at the beginning of the movie, since it showed the number of reels. Anything less than 16 reels was poor in our opinion as the film would be over quickly and not worth the 45 paise or 65 paise we paid for the ticket. (Compare this with the ticket prices in the Multiplexes of today). With one rupee in the pocket (which was itself hard to get when we were children) we could watch a movie and have snacks as well as groundnuts or something like that. (Popcorn or potato chips were available only in MG Road theatres). Mera naam Joker was "Paisa Vasool" in the true sense though many complained that they had to shell out extra money for a pill to cure the headache they got after viewing the film.

Some of the songs in the movie Mera Naam Joker are philosophical and with deep meaning, and are popular even today. Rumours were as interesting in those days as they are today. The news in circulation was that Raj Kapoor lost all his money by making this film as it was a commercial failure, and he made up the loss by later producing the movie Bobby (1973).

******

Back to Boom Shankar. Such 3-in-1 paintings are known as "Triptych" paintings. Triptych is a work of art divided into three separate panels or sections that form a single cohesive image or tell a connected story. They can be of the same size or with a bigger middle one and smaller side ones. (Many luxury hotels provide such mirrors as can be seen in the picture above). Some of them can be ringed together and shut enabling safe transportation. This method is also used in manufacture of jewellery, especially pendants. 

Two of the type are called "Diptych". Pair of writing tables that can be separated or joined as per the demands of the time, were popular in our childhood days. Restaurants also used such tables to meet the requirement according to number of guests.

Paintings with multi-panel works are known as "Polyptych" paintings.

Visitors to Indian Temples and Churches, especially ancient churches in Europe are familiar such Diptych and Triptych paintings depicting large canvas paintings, on glass ceilings and panels.

******

Each time one sees Boom Shankar, many such 3-in-1 thoughts come flooding in. But they have to wait for another day!

ನನಗೆ ನಾಲ್ಕೂ ಈಗಲೇ ಸಿಕ್ಕಿತು!

ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆ "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾರೂಪ್ಯ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾಲೋಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಮುಕ್ತಿ ವಿಶೇಷಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಸಾರೂಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಮುಕ್ಷು ಜೀವನು (ಜೀವನ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆದ ಜೀವನು) ಪರಮಾತ್ಮನಂತೆಯೇ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ದೇಹ ಉಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮೀಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪುರುಷನ ಅತಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆನಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾಲೋಕ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪುರುಷನ ಲೋಕಗಳಾದ ವೈಕುಂಠ, ಶ್ವೇತದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಅನಂತಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಯುಜ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವನು ಪರಮಪುರುಷನ ಮೂಲ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜೀವ-ಪರಮಾತ್ಮ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳುವ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹೇಳುವಂತೆ ನಂಬಿಕೆ. ಜೀವ-ಪರಮಾತ್ಮ ಅಭೇದ ನಂಬುವ ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಜೀವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. 

ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಹಿರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರು ಈ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮೋಕ್ಷ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳುವ ಆಚಾರ್ಯ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದ ವಿರಚಿತ 100 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ "ಶಿವಾನಂದ ಲಹರಿ" ಕೃತಿಯ ಶ್ಲೋಕ 28 ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. 

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬರುವ ಅನೇಕ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ "ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ" ಎನ್ನುವುದೂ ಒಂದು. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ದುರ್ಬಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಬಲ. ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕು. ಆ ಪದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಉಲ್ಲೇಖ ಆಗಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಅವರಿಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ! ಈ ಹಿರಿಯರು ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ "ಪ್ರಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ" ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪ್ರಬಲ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ ಸೇರಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬಹಳ ವಿರಳ. ಇಂತಹವರು ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದು? ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ ಸಂವಾದ" ಎನ್ನುವ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿವರಗಳು ಸಿಕ್ಕುತ್ತವೆ. ತಾಯಿ ಉಮಾದೇವಿಯು ತಂದೆ ಈಶ್ವರನನ್ನು ನಾವು ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ರೀತಿಯ ಅನೇಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಪರಶಿವನು ಅವುಗಳಿಗೆ ವಿವರವಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ "ಯಾರು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹವರಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಇನ್ನೆಂದಾದರೂ ನೋಡೋಣ.

ಈಗ ಶ್ರೀ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದರ ಶ್ರೀ ಶಿವನಾನಂದ ಲಹರಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ನೋಡೋಣ.

*******

KBC ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಂತೆ ಅನೇಕವು ಪ್ರತಿದಿನ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಬಂದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಿರೂಪಕರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ನಾಲ್ಕು ಉತ್ತರಗಳ ಸಲಹೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಉತ್ತರ ಸರಿಯಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗೆ ನಡೆದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ವಿಷಯ. ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನೇಕ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಜನಜನಿತವಾಗಿವೆ.

ಮೊದಲ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬಹಳ ಸರಳ. ನಂತರದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಬಹುಮಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಎಡವಿದ. ಅವನ ಅವಕಾಶ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಿರೂಪಕ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರೆಸಿ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ. ಅವಕ್ಕೂ ತಪ್ಪು ಉತ್ತರಗಳು. ಅತ್ಯಂತ ನಿರಾಶನಾದ ನಿರೂಪಕ ಸ್ಪರ್ಧಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟ.

"ನೀವು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

"..........."

"ಈಗ ನಿಮಗೆ ಅತಿ ಸುಲಭದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ"

"ಕೇಳಿ"

"ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟರೆ ನಿಮಗೆ ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರಿಸದರೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಬಹುಮಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ"

"ಆಗಬಹುದು"

"ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಹೇಳಿ"

ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡುನಿಮಿಷ ಆಯಿತು. ಐದು ನಿಮಿಷ ಆಯಿತು. ಹತ್ತು ನಿಮಿಷ ಆಯಿತು.

"ನೀವು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

"ನಾನು ತಯಾರಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನೀವು ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಹೇಗೆ ಕೊಡುವುದು?"

"ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೂರ್ತಿ ಆಗಿದೆಯಲ್ಲ!"

"ಇಲ್ಲ. ನೀವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

ನಮ್ಮ ಜೀವನ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಲಹೆಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಜೀವನವೇ ದುರ್ಭರ ಆಗುತ್ತಿದೆ.

*******

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರಸು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ವಿಕಟಕವಿ ತೆನಾಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ರಂಜಕವಾದ ಕಥೆಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಥವರೊಡನೆ ಹಾಸ್ಯ ರಸವನ್ನು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ನೋಡಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಸರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಹಾಸ್ಯ ಪರಿಹಾಸ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ. 

ಒಮ್ಮೆ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಾಡಿದ ಹಾಸ್ಯ ಅರಸನಿಗೆ ತಾಳಲಾರದ ಕೋಪ ತರಿಸಿತು. ತಕ್ಷಣ "ಮರಣದಂಡನೆ" ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿದ. 

"ರಾಮಕೃಷ್ಣ, ನಿನಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ"

"ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರಭು"

"ಶಿಕ್ಷೆ ಅಂತೂ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಬಹಳ ದಿನ ನಮ್ಮ ಸಂಗಡ ಇದ್ದೀಯೆ. ಆದ ಕಾರಣ ನಿನಗೆ ಸಾವು ಬರಲು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ"

"ಮಹಾಪ್ರಸಾದ, ಜೀಯಾ"

"ವಿಷ ಕುಡಿಯುವುದು. ಆನೆಯ ಕಾಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು. ಶೂಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವುದು. ಶಿರಛೇದನ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಬೇಕು? ಹೇಳು"

"ಪ್ರಭು, ಅವು ನಿಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆ ಆಯಿತು. ನನಗೆ ನನ್ನದೇ ರೀತಿ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕರುಣಿಸಬೇಕು"

"ಏನದು?"

"ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ತಾವು ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಾರದು"

"ಆಗಲಿ. ನಿನ್ನ ಆಯ್ಕೆಯಂತೆಯೇ ಸಾವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೋ. ಒಪ್ಪಿದ್ದೇವೆ"

"ನನಗೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಮರಣ ಬರುವಂತೆ ಆಗಲಿ"

ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕೋಪ ಕರಗಿತು. ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಜಾಣತನದಿಂದ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಸಾವು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ.

******

ಹಿರಣ್ಯ ಕಷಿಪು ತನ್ನ ಮಗ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಏನೆಲ್ಲಾ ಮಾಡಬಹುದೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ. ಆದರೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಬದುಕುಳಿದ. 

ಕಡೆಗೆ ಉಗ್ರ ನರಸಿಂಹನ ಆಗಮನ ಆಯಿತು. ಹಿರಣ್ಯಕನನ್ನು ಸೀಳಿ ಕೊಂದಿದ್ದೂ ಆಯಿತು. ನರಸಿಂಹನ ಭಯಂಕರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಉಗ್ರ ಕೋಪ ಕಂಡ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ಬಳಿ ಹೋಗಲು ತಯಾರಿಲ್ಲ. ಕಡೆಗೆ ಬಾಲಕ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪ್ರಹ್ಲಾದ ವಿನಯದಿಂದ ನರಸಿಂಹನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತ. ಸುಂದರವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ. ಭಾಗವತ ಇದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ ಈಗ ಶಾಂತನಾದ. ಪುಟ್ಟ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಮೈದಡವಿದ. 

"ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಪೂರ್ಣ ಸಂಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೇನು ಬೇಕು? ಕೇಳು"

ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲ. ಬೇಕಿದ್ದು ಕೇಳಬಹುದು. ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಎರಡೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದನದೇ.

"ನೀನು ಪ್ರೀತನಾದರೆ ಅಷ್ಟೇ ಸಾಕು. ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ"

"ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದವರು ಏನಾದರೂ ಕೇಳುವುದು ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಕೋಚ ಪಡದೆ ಕೇಳು"

"ನನ್ನ ತಂದೆ ಬಲು ದುಷ್ಟ. ನಿನ್ನನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬದುಕಿದ. ಆದರೂ ತಂದೆಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಕೊಡು"

"ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನಂತಹ ಪರಮ ಭಾಗವತ ಅವನ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ತಕ್ಷಣ ಅವನಿಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಸಿಕ್ಕೇಹೋಯಿತು. ಅದು ಹಿಂದೆ ಆದ ಸಮಾಚಾರ. ಈಗ ನಿನಗೆ ಏನು ಬೇಕು? ಅದು ಕೇಳು"

"ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ. ಇಷ್ಟರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ಅದು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಯಿತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಏನೂ ಬೇಡ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ"

"ಹೌದು. ನಿನಗೆ ಬೇಕಿದ್ದುದನ್ನು ಕೇಳು"

"ನಾನು ಎಂದೂ, ಯಾರನ್ನೂ, ಏನನ್ನೂ ಕೇಳದಂತೆ ವರ ಕೊಡು! ಬೇಡದಂತೆ ಮಾಡು ನನ್ನ, ಸ್ವಾಮಿ!"

ನರಸಿಂಹ ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ. ಅವನು ಮುಂದೆ ಯಾರನ್ನೂ, ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿಕ್ಕಿತು. ತಂದೆಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪಟ್ಟ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸ್ಥಾನ-ಮಾನಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಬಂದವು.

******

ಆಚಾರ್ಯ ಶ್ರೀ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದರು ದೇಶ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರಾಂಬ-ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅವರ ಒಂದು ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸುಂದರ ಸ್ತೋತ್ರ ಕಾವ್ಯ "ಶ್ರೀ ಶಿವಾನಂದ ಲಹರಿ" ಅಲ್ಲಿ ರಚನೆ ಆಯಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ಕೊಡುವವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮುಮುಕ್ಷುವಿಗೆ ಇಲ್ಲ. 

ಶ್ರೀ ಶಂಕರರ ಯೋಚನಾ ಲಹರಿಯೇ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು. ಅವರು ಶಿವನ ಮುಂದೆ ಆನಂದ ಲಹರಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, "ನನಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಗಳೂ ಈಗಲೇ ಸಿಕ್ಕಿತು!" ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. 

ಅವರ ಸ್ತೋತ್ರದ 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹೀಗಿದೆ:

ಸಾರೂಪ್ಯo ತವ ಪೂಜನೇ ಶಿವ ಮಹಾದೇವೇತಿ ಸಂಕೀರ್ತನೇ

ಸಾಮೀಪ್ಯo ಶಿವಭಕ್ತಿಧುರ್ಯಜನಸಾಂಗತ್ಯಸಂಭಾಷಣೇ

ಸಾಲೋಕ್ಯo ಚ ಚರಾಚರಾತ್ಮಕತನುಧ್ಯಾನೇ ಭವಾನೀಪತೇ 

ಸಾಯುಜ್ಯo ಮಮ ಸಿದ್ಧಮತ್ರ ಭವತಿ ಸ್ವಾಮಿನ್ ಕೃತಾರ್ಥೋಸ್ಮ್ಯಹಮ್ 

"ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ನಾಮಗಳ ಸಂಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಸಾರೂಪ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರ ಸಹವಾಸ, ಅವರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ನಿನ್ನ ಅಖಂಡ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆಗಿ ಸಾಲೋಕ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸಾಯುಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆನು!" 

"ಎಂದೋ ಸಿಗುವ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಕಡೆಗೆ ಸಿಗುವ ಫಲವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ, ಸಂಕೀರ್ತನೆ, ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಏನೇನು ಸಿಗಬಹುದೋ ಅವೆಲ್ಲ ಇಂದೇ ನನಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು". 

******  

ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ "ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಹೈವೇ" ಎಂದು ಒಂದುಂಟು. ದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹಾದುಹೋಗುವ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ. ಅನೇಕರು ಈ ರಸ್ತೆಯ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ ನೋಡಲೆಂದೇ ಈ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲ. (ಅದು ಆಗುವುದಾದರೂ ಅದೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ ಅಲ್ಲ). ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ. Destination is not important and not the goal. Journey is important and is a reward in itself!

ಒಬ್ಬ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಮಗುವಿನ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೋ ಒಂದು ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಆಸೆಯಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕಂದನ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅವಳ ಗುರಿ. ಅದರಲ್ಲೇ ಅವಳು ಅಮಿತವಾದ ಆನಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. The process is more important for her than the outcome. 

ಆಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದ ಪೂಜೆ-ಪುನಸ್ಕಾರಗಳು, ಅವನ ಭಕ್ತರ ಸಂಗ-ಸಲ್ಲಾಪ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಧ್ಯಾನ, ಇವುಗಳಲ್ಲೇ ಸಕಲ ಮೋಕ್ಷಗಳ ಸುಖ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಏನೋ ಒಂದು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲ ಇವು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲಿನ ಅಮಿತ ಭಕ್ತಿ-ಶ್ರದ್ದೆಗಳೇ ಮುಖ್ಯ. 

ನಾಲ್ಕು ಜಡೆಗಳ ಸುಂದರಿ

ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, "ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದ ಕಡೆಗೆ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸೋದೆ ಮಠಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಇದರ ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿಯರ (ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯರ) ಬಾಂಧವ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಏನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಇವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಹಯಗ್ರೀವ ರೂಪದ ನಂತರ ಮಾಡಿರುವ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡೋಣ.

******

ಸೀತಾದೇವಿ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳು ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ಅವತಾರ ರೂಪಗಳು. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಮೂಲ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ರೂಪಗಳ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲ. ಇದೊಂದು ಪ್ರಮೇಯ. ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾಮಿತಿ (Geometry) ಕಲಿಯುವಾಗ ದತ್ತ (Given Data) ಎನ್ನುವಂತೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಲೆಕ್ಕ. ಹೀಗೆ. ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಂಸಾರ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮ-ಸಮವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಏನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಹಿಂದಿನ "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎನ್ನುವ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. 

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದುದೇನು? ಅವಳ ರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ನಾವು ಕಾಣುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ (ಫೋಟೋಗಳು) ಇರುವ ವಿವರಗಳು ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀಸೂಕ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ವೈದಿಕ ವಾಂಗ್ಮಯ ಕೊಡುವ ವಿವರಗಳ ಅನುಸಾರ ಇರುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ "ಯಾ ಸಾ ಪದ್ಮಾಸನಸ್ಥಾ ....." ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಬಂದವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವಳ ರೂಪದ ಅಂಶಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳು ವೈದಿಕ ವಾಂಗ್ಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವು ಹೇಳುವ ವಿವರಗಳೇನು?

• ಅವಳು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರಿ. ವೆಂಕಟರಮಣನ ಬಿಂಕದ ರಾಣಿ!
• ಕಾಲಂದಿಗೆಗಳಿಂದ (ಗೆಜ್ಜೆಗಳು) ಶೋಭಿಸುವ ಪಾದಗಳು. (ಗೆಜ್ಜೆ ಕಾಲ್ಗಳ ನಾದ!)
• ಅವಳ ಪಾದಗಳು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ಮತ್ತು ಮೃದು. 
• ಸದಾ ನಗು ಮುಖದ ದೇವಿ. ಹಸನ್ಮುಖದ ರೂಪ.
• ಶ್ರೀಸೂಕ್ತ ಹೇಳುವಂತೆ "ವಿಪುಲ ಕಟಿ ತಟೀ". ಸಣ್ಣ ನಡು ಉಳ್ಳವಳು.  
• "ಪದ್ಮಪತ್ರಯತಾಕ್ಷಿ". ಪಂಕಜ ಲೋಚನೆ. (ಕಮಲದ ಎಲೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳು). 
• "ಶುಭ್ರ ವಸ್ತ್ರೋತ್ತರೀಯಾ". ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವವಳು.
• ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ಅಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಭಾಗ್ಯ ರಾಶಿಯನ್ನೇ ಕೊಡುವವಳು.
• ಕಂಕಣ (ಧರಿಸಿದ) ಕೈಗಳ ತಿರುವುತ್ತಾ ಬರುವವಳು.
• ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಸನ್ಮಂಗಳಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವ ದೇವಿ. 

ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

******

ಪರಮಪುರುಷನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರನು. ಅವನಿಗಿಂತ ಸುಂದರ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಅವನ ಮಡದಿ ಸುಂದರಿ. "ಸುಂದರಿ" ಅನ್ನುವ ಪದವನ್ನು ಕಂಡ ಕಂಡವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಹೇಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ನಮಗೆ ಉಂಟು. "ಸುಂದರ" ಅನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೂ ಹಾಗೆಯೇ! ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪುರುಷರೂ, ಪುರುಷರಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಆದರೆ ನಾವುಗಳು ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುವಾಗ ಹೇಳುವುದೇನು? "ಪುಂಸಾಂ ಮೋಹನ ರೂಪಾಯ, ಪುಣ್ಯ ಶ್ಲೋಕಾಯ ಮಂಗಳಂ". ಗಂಡಸರಿಗೂ ಮೋಹ ತರಿಸುವ ರೂಪ ಅವನದು. ಅವನ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವಾದ "ಮೋಹಿನಿ ರೂಪ" ಸಹ ಅಷ್ಟೇ. ಸಮುದ್ರ ಮಥನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರಾದ ದೈತ್ಯರು ಅಮೃತದ ಗಡಿಗೆ ಒಯ್ದು ಓಡಿಹೋದಾಗ ಮೋಹಿನಿ ರೂಪ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆಗ ಅವರಾಗಿ ಅಮೃತದ ಗಡಿಗೆ ತಂದು ಮೋಹಿನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು! ದೇವ-ದಾನವರೆಲ್ಲರೂ ಅಮೃತವನ್ನು ಮರೆತು ಆ ದಿವ್ಯ ರೂಪ ನೋಡುತ್ತಾ ಮೈಮರೆತರು. ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ಆ ರೂಪ ನೋಡಿ ಬೆರಗಾದಳಂತೆ! "ಇದೇನು ನನ್ನ ಗಂಡನ ರೂಪ? ಸದಾ ಅವನ ಜೊತೆ ಇದ್ದರೂ ನನಗೇ ಇನ್ನೂ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ!" ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತಳಾದಳಂತೆ. ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರ "ದಶಾವತಾರ ಸ್ತುತಿ" ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕಾಣಬಹದುದು. ಅಂತಹ ಸುಂದರ ಅವನು. ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸುಂದರಿ ಇವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ "ಅಂಬಾo ತಾಂ ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ".

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ "ನತೋಸ್ಮಿ" ಅನ್ನಬೇಕು. "ಪ್ರ" ಏಕೆ ಸೇರಿತು? ಇದು ಸುಮ್ಮನೆ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲ. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವದಿಂದ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ". ಬರೀ ಕಾಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಅವರಿವರು ಹೇಳಿದರೆಂದು "ಅಡ್ಡಬಿದ್ದೆ" ಎಂದಲ್ಲ. "ನಾನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬಾಗಿ (ಮೈ ಬಗ್ಗಿಸಿ) ಅಡ್ಡಬಿದ್ದೆ" ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಈಗ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವ ರುಕ್ಮಿಣೀ ರೂಪಕ್ಕೆ. ಆದ ಕಾರಣ "ಕೃಷ್ಣ ರಮಣೀo". "ರುಗ್ಮ" ಅಂದರೆ ಬಂಗಾರ. ದೇವಿಯ ಮೈಬಣ್ಣ ಬಂಗಾರದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ "ರುಗ್ಮಿಣೀ" ಅಥವಾ "ರುಕ್ಮಿಣೀ" ಎಂದು ಹೆಸರು. (ಶ್ರೀ ಸೂಕ್ತ "ಹಿರಣ್ಯವರ್ಣಾo ಹರಿಣೀo" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ).

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು "ಕುಟಿಲ ಕುಂತಲಂ, ಕುವಲಯ ದಳ ನೀಲಂ". ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರ. ಇವಳು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರಿ. ಕುಟಿಲ ಅಂದರೆ ನೇರ ಇಲ್ಲದ್ದು. (ಕುಟಿಲ ನೀತಿ ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಾವೆಣಿಸಿದಂತೆ ಪದಗಳು ಹೇಳುವ ನೇರ ಅರ್ಥ ಬರುವಂತಲ್ಲ. ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ರೀತಿ. ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವಂತಹುದು). ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕೂದಲೇನೋ ಉದ್ದ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತೆಳುವಾದ ಕೂದಲು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದು ದಪ್ಪ ಜಡೆ ಹಾಕಬಹುದು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸುಮಾರಾಗಿ ಎರಡು ಜಡೆ. ರುಕ್ಮಿಣಿಗೆ ಹಾಗಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಜಡೆ ಹಾಕುವಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ದಟ್ಟವಾದ ಕೂದಲು! ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಬರೀ ಸುಂದರಿಯಲ್ಲ. "ಲಂಬಾಲಕಾಂ" ಸುಂದರಿ. 

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಚಿಕ್ಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡದಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೀಗೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಲಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು-ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದವರು ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಮಿಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಒಳ್ಳೆಯ ಲ್ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು "ಕುಚಭಾರಭೀರುವಿಲಾಸನ್ಮಧ್ಯಾo". ಸಣ್ಣ ನಡು. ಆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಡಾಬು. ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಮಾಟವಾದ ದೇಹ ಸೌಷ್ಠವ.  

******

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ದೇವಿ ತಾನು ಸ್ವತಃ ಎಂತಹ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರಬೇಕು? ನಾವು ಕಂಡಂತೆ ಯಾವುದೋ "Hallmark" ರೀತಿಯ ಲೋಕಲ್ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲ. "ಜಾಂಬೂನ" ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಡವೆಗಳು. ಇದನ್ನು ಡೂಪ್ಲಿಕೇಟ್ ಮಾಡಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇರು ಪರ್ವತ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತವಂತೆ. ಎಲ್ಲಾ ಬೆಟ್ಟ, ಗುಡ್ಡ, ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಲ್ಲು-ಮಣ್ಣು-ಹಿಮ ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪರ್ವತವಲ್ಲ. ಅದು ಐದು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತ. ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ ಅದರ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ನೇರಿಳೆ ಮರ ಇದೆ. ಜಂಬೂ ಫಲ ಅಂದರೆ ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣು. ಅದು ನಾವು ಕಾಣುವಂತೆ ಹೆಬ್ಬೆಟ್ಟು ಗಾತ್ರದ ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಮರವಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣು ಒಂದೊಂದು ಕಲ್ಲಂಗಡಿ ಹಣ್ಣಿನ ಗಾತ್ರದ್ದು. ಮರದ ತುಂಬಾ ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವ ಹಣ್ಣುಗಳು. ಪಕ್ವವಾಗಿ ಈ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದು ಅವುಗಳ ರಸ ಕಾಲುವೆಯಂತೆ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಮರದ ಕೆಳಗಿನ ಬಂಗಾರ ಹೀಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನೇರಿಳೆ ರಸ ಸೇರಿ "ನೇರಿಳೆ ಬಣ್ಣದ ಬಂಗಾರ" ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಂಗಾರಕ್ಕೆ "ಜಾಂಬೂನದಾ" ಬಂಗಾರ ಎಂದು ಹೆಸರು. 

ದೇವಿಯ ಒಡವೆಗಳು ಈ ಬಗೆಯ ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದುವು. ಅತಿ ಶುದ್ಧ, ದೈವಿಕ ಚಿನ್ನ ಅದು. ಆದರಿಂದ ಅವಳು "ಜಾಂಬೂನದಾಲಂಕೃತಾಂ".  

ಇಂತಹ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಾಂಬೂನ ಬಂಗಾರದ ಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಅವಳ ಕಮಲದಂತಹ ಮೃದುವಾದ, ಮಾಟವಾದ ಪಾದಗಳ ಸುತ್ತ ಕುಳಿತು ಸದಾ ಸುಮಧುರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. (ಹೀಗೆ ಯಾಕೆ? ಅವಳು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವವಳಲ್ಲ. ಯಾವಾಗಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಎಂತಹ ಕೆಲಸಗಳು? ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ). ಆದ್ದರಿಂದ "ಸಿಂಜನ್ನೂಪುರ ಶೋಭಿಪಾದಕಮಲಾಂ".

ಕಮಲದಂತಹ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣಿರುವುದರಿಂದ "ಕಂಜಾಕ್ಷೀ". ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ ನಗೆಮೊಗದ ಸುಂದರಿ. ಒಮ್ಮೆಯೂ ಮುಖ ಗಂಟು ಹಾಕಿಕೊಂಡವಳಲ್ಲ. ಸದಾಕಾಲವೂ ನಗುನಗುತ್ತಿರುವವಳು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ "ಮಂದಸ್ಮಿತೋದ್ಯುನ್ಮುಖೀಮ್". ಅವಳ ಕೈನಲ್ಲಿರುವ ಕಂಕಣಗಳು ಒಂದು ಕಡೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಕುವಾಗ ಸುಮಧುರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಕಣತ್ಕಂಕಣಾಮ್". ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಶುಭ್ರ ವಸ್ತ್ರೋತ್ತರೀಯಾ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ "ಸುವಾಸನಾo". 

ಮಗನಾದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವಿಯು ನಮ್ಮ ಕಡೆ ನೋಡಲಿ ಎಂದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲಸ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಲಿ ಎಂದು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ "ಶಂಭಾದೈ: ಪರಿಸೇವಿತಾಂ".

******

ಹೀಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಗುಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ "ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ" ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರು ದೇವಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ವಂದನೆಯ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ:

ಸಿಂಜನ್ನೂಪುರಶೋಭಿಪಾದಕಮಲಾಂ ಮಂದಸ್ಮಿತೋದ್ಯನ್ಮುಖೀo 

ಕಂಜಾಕ್ಷೀo ಕುಚಭಾರಭೀರುವಿಲಸನ್ಮಧ್ಯಾo ಕ್ಕಣತ್ಕoಕಣಾo 

ಶಂಭ್ವಾದೈ: ಪರಿಸೇವಿತಾಂ ಸುವಸನಾo ಜಾಂಬೂನದಾಲಂಕೃತಾಂ

ಅಂಬಾo ತಾಂ ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ ಕೃಷ್ಣರಮಣೀo ಲಂಬಾಲಕಾಂ ರುಕ್ಮಿಣೀo  

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಪುಂಜಕ್ಕೂ ಮೇಲಿನ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಶ್ಲೋಕದ ಸಾರಾಂಶ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. 

ತಾಯಿ (ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ) ರುಕ್ಮಿಣಿದೇವಿ ಈ ರೀತಿ ಇರುವಳೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರ ಅನುಭವವೇ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು. ಅನೇಕರು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಪಾರಾಯಣಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

******

ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಗಳು ಹೊಳೆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಯನ ಬಲಿತಂತೆ ಹೊಸ ಹೊಳಹುಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷ ಆನಂದದ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ

ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದ ಕಡೆಗೆ" ಎನ್ನುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ, ಸೋದೆ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಸಂದರ್ಭದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಥಾನಾಯಕನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು "ಮಂಗಳಾಚರಣೆ" ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನೋಡಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಜೊತೆಗೂಡಿ ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಕಡೆದದ್ದರಿಂದ ಸಾವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಅಮೃತ ಬಂದ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ನಮಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಸಾಲದು. ಈ ಅಮೃತದಿಂದ ಸಾವು ಮಹಾಪ್ರಳಯದವರೆಗೆ ತಪ್ಪಬಹುದೇ ಹೊರತು, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು ಇವುಗಳ ಚಕ್ರದಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಅಪೇಕ್ಷಿತವಾದದ್ದು ಈ ಜನನ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಸದಾಕಾಲಕ್ಕೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೊಡುವ ನಿಜವಾದ ಅಮೃತತ್ವ ಎನ್ನುವ ಮುಕ್ತಿ.  

ಈ ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಗೆ (ಸಾಲೋಕ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ, ಸಾಮೀಪ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯ ಎನ್ನುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಮುಕ್ತಿಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ) ನಮ್ಮ ಹೃದಯ ಕಮಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಎನ್ನುವ ಕ್ಷೀರ ಸಾಗರವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಸಾಧನಗಳಿಂದಲೇ ಮಥನ ಮಾಡಿ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಗುಟ್ಟು ತಿಳಿದಾಯಿತು. 

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ನಂತರ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೈವವಾದ ಶ್ರೀಹಯಗ್ರೀವ ಮೂರ್ತಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತದನಂತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕಿಯಾದ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮೊದಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿಯ ಅಪರೂಪದ ಬಾಂಧವ್ಯ ಏನು ಎಂದು ಅರಿಯಬೇಕು. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ "ಸಮ" ಮತ್ತು "ಸಮನಾ" ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಗಮ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಈಗ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ನೋಡೋಣ.

****** 

ಈಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆ, ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಗು ಎದ್ದಿದೆ. ಹೊಸ ಜನಾಂಗದ ಆಶೋತ್ತರಗಳು, ಅವರ ಮುಂದಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಇವುಗಳ ಲಾಭ ಪಡೆದು, ಮತಗಳನ್ನು ಪಿಡಿದು, ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹವಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ತೊಡಗಿವೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸೋರಿಕೆ, ಅವುಗಳ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವವರನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಕೆಲಸ, ಇವುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಮಧ್ಯೆ "ಸಮಾನತೆ" ಎನ್ನುವ ಒಂದು ತತ್ವದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳು ಚರ್ಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. 

ಅನೇಕ ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾವುಗಳೂ ವಿದಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದವರೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಆಗಲೂ ಅನೇಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾವೂ ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದವರೇ. ಅನೇಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಬರೆಯಲು ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಬೋರ್ಡು, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಲೋಕ ಸೇವಾ ಆಯೋಗ ಮುಂತಾದುವು) ಉತ್ತರ ಬರೆಯಲು "ಉತ್ತರ ಪುಸ್ಕಕ" ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಪರೀಕ್ಷೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಉತ್ತರ ಪುಸ್ತಕಗಳು "ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪನ" ಮಾಡುವವರ ಬಳಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವರು ಅಂಕಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. 

ಉತ್ತರಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವರಿಗೆ ಉತ್ತರ ಬರೆದಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಯಾರು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗಬಾರದು. ಇದು ಗೊತ್ತಾದರೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪಕನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಡದೇ ಇರಬಹುದು. ತನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕ ಕೊಡಬಹುದು. ಬೇಡದವರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆ ಯಾವ ಮೌಲ್ಯ ಮಾಪಕನ ಬಳಿ ತಲುಪಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಪೋಷಕರು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅನೈತಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಈ ರೀತಿಯ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಬರುವುದು ಸುಲಭ. ಇದು ಅನಪೇಕ್ಷಿತ. ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಒಟ್ಟಾರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಇದು ಬಲು ಮಾರಕ.

ಈ ರೀತಿಯ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಗೋಪ್ಯತೆ ಕಾಪಾಡಲು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು. ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಚೌಕಾಕಾರದ ಭಾಗ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ವಿವರಗಳು ಬರೆಯಲು ಅವಕಾಶ. ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಒಂದು ನಂಬರು. ಈ ನಂಬರು ಈ ಚೌಕದಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟು. ಹೊರಗಡೆಯೂ ಉಂಟು. ಹೊರಗಡೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ವಿವರಗಳಿಲ್ಲ. ಪರೀಕ್ಷೆ ಮುಗಿದೊಡನೆ ಈ ಚೌಕಾಕಾರದ ಭಾಗ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು. ಮೌಲ್ಯಮಾಪಕರಿಂದ ಬಂದ ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಈ ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆಯ ನಂಬರಿನ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ತಾಳೆ ಹಾಕಿ, ಫಲಿತಾಂಶ ಕೊಡುವುದು.

ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಂಕ ಹಾಕುವವರಿಗೆ ಅದು ಯಾರ ಉತ್ತರ ಪತ್ರಿಕೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗದು. ಯಾವುದೇ ಅನೈತಿಕ ವ್ಯವಹಾರ, ಸ್ವಜನ ಪಕ್ಷಪಾತ, ಬೇಡದವರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಅಂಕ ಕೊಡುವುದು ಮುಂತಾದುವು ನಡೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಬರೆದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮೌಲ್ಯ. ಯಾರಿಗೂ ಅನ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಒಂದು "ಮಾದರಿ ಉತ್ತರಪತ್ರಿಕೆ" ಸಹ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಈಗ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಯುಗ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನಾಂತರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು, ವ್ಯಸ್ಥೆಗಳು ಇದ್ದರೂ ಗೊಂದಲ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ!

****** 

ಅದೊಂದು ಬಲು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬ. ಅನೇಕ ಸದಸ್ಯರು ಮನೆಯಲ್ಲುಂಟು. ಸಕಲ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಆಳು-ಕಾಳುಗಳು. ಮನೆಗೊಬ್ಬ ಯಜಮಾನ. ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಯಜಮಾನಿ. ಎಲ್ಲಾ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲಸದವರು ಕೇವಲ ಸಂಬಳಕ್ಕೆಂದು ದುಡಿಯುವವರಲ್ಲ. ಯಜಮಾನ ಮತ್ತು  ಯಜಮಾನಿ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ. ಕೆಲಸ ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲ. ಹೇಳಿದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಬಹಳ ನುರಿತವರು. ಯಜಮಾನನಿಗೂ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನತಿಗೂ ಏನೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸನ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಉಳ್ಳವರು. 

ಹೀಗಿದ್ದೂ ಯಜಮಾನ ಸುಮ್ಮನೆ ಕೂಡುವವಲ್ಲ. ಸದಾಕಾಲ ಅನೇಕ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತ. ಯಜಮಾನಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ. ಕೈಗೊಂದು-ಕಾಲಿಗೊಂದು ಕೆಲಸದವರಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೆಲಸ ತಾನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆ ಹೀಗೆ? ಗಂಡ ಹೀಗೇ ಆಗಬೇಕು ಎಂದು ಕಟ್ಟಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹಾಗೇನಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಲಾಭ ಇದೆಯೇ? ಅದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಜಮಾನಿ ಹೀಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಏನು ಕಾರಣ?

ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಅಮಿತ ಉತ್ಸಾಹ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವಳಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು. ಗಂಡ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಲಿ, ಗೌರವಿಸಲಿ ಎನ್ನುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಗೌರವಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟಿವೆ. ಆದರೂ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬಿಡದೆ ತಾನೇ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಅವಳಿಗೆ!

******

ಪರಮಪುರುಷನ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅನ್ನುವ ರೂಪವೂ ಒಂದು. ಅವನು ಸಕಲ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯo ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ" (ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.22). ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕಾದದ್ದೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದೂ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ! 

ಅವನು ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಲ್ಲಿ "ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ" ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಒಂದು. ಸಮಸ್ತ ಜೀವರಾಶಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಹಾಕುವುದೂ ಅವನ ಒಂದು ಕೆಲಸ. ಇದೊಂದು ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕೆಲಸ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅದಾಗದೇ, ತಾನೇತಾನಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಕೆಲಸ ಇದು.

ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಚೌಕಾಕಾರದ ಕಾಗದದ ತುಂಡಿನ ಮೇಲಿನ ಸಂಖ್ಯೆ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಏನು ಮಾಡಿದರೂ ಅವನಿಂದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಗೋಪ್ಯತೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪರೀಕ್ಷಾ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರಿಗೆ (invigilator) ಟೋಪಿ ಹಾಕಿದಂತೆ ಅವನ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಭೇದಭಾವ ಇಲ್ಲ. ಬೇಕಾದವರು-ಬೇಡವಾದವರು ಎನ್ನುವ ಸಮಸ್ಯೆ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ ಭಾವದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ. 

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ (9.29) ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯೋಸ್ತಿ ನ ಪ್ರಿಯಃ 

ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಂ  

"ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜಂತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (ಸಮಃ ಅಹಂ - ಸಮೋಹಂ). ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರು ಅಥವಾ ದ್ವೇಷಿಗಳು ಎಂದಿಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡುವವರಲ್ಲಿ ನಾನಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅವರಿದ್ದಾರೆ."

ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ "ಸಮ" ಎಂದು ಹೆಸರು. ಸಮ ಎಂದರೆ "ಪರಮಪುರುಷ" ಎಂದೇ ಅರ್ಥ. 

ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ Equal ಮತ್ತು Equity ಎನ್ನುವ ಪದಗಳಿವೆ. ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ Equal ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಗಮನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಂದೇ ಅಳತೆಯ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಸಮ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ Equity ಅನ್ನುವುದು ವಿಶಾಲವಾದ ಅರ್ಥ. Equity ಅಂದರೇನು? Equal treatment of Equals ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. It is the quality of being fair and impartial. 

"ಸಮ" ಅನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೆ "ಪರಮಪುರುಷ" (ಮತ್ತು ಅವನ ಒಂದು ರೂಪವಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ) ಎಂದು ತಿಳಿದಾಯಿತು.

******

ಈ ಸಕಲ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಪರಮಪುರುಷನು ಯಜಮಾನನಾದರೆ ಶ್ರೀಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿ ಯಜಮಾನಿ. ಅಸಂಖ್ಯ ದೇವತೆಗಳು ಅವಳ ಒಂದು ಕಣ್ಣೋಟಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಹೇಳಲು "ನಮ್ಮ ಕಡೆ ನೋಡಿಯಾಳೇ?" ಎಂದು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಕಡೆಯ ದೇವತೆಯವರೆಗೆ. ಹೀಗಿದ್ದೂ ಪರಮಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಅವಳೇ ಮಾಡಬೇಕು!

ಸಾನುರಾಗದಿಂದ ಹರಿಯ ತಾನೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತಿಹಳು!

ಛತ್ರ-ಚಾಮರ ವ್ಯಜನ ಪರ್ಯಂಕ ಪಾತ್ರರೂಪಳಾಗಿ ಹರಿಯ ನಿತ್ಯಸೇವೆ ಮಾಡುತಿಹಳು!

ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಭೃತ್ಯರಿರಲು ಹಾಟಕಾಂಬರನ ಸೇವೆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತಿಹಳು!

ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕೈಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ. ಕರಾಗ್ರೇ ವಸತೇ ಲಕ್ಷ್ಮೀ.  ಪರಮಪುರುಷನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಕೈಯ್ಯಿಂದ ತಾನೇ ಕೊಡಬೇಕು? ಅಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ. ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚಕನ ಕೈ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳೇ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಮೀರಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ. 

ಅವಳಿಗೆ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ ಇಲ್ಲ. ಅವಳು ನಿತ್ಯ ಮುಕ್ತಳು. ಅವಳೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವಳು. ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆಂದಲ್ಲ. ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳ ಕಾರಣ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ತಾನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ. ಅರ್ಥವಾಗುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ.

ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ "ಸಮನಾಧಿಕಾರಣ" ಎಂದು ಒಂದು ಭಾಗ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ (4.2.7 ನಿಂದ 4.2.14). ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ಇದೆ. ಸೂತ್ರ 4.2.7 ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ:

ದೇಶತಃ ಕಾಲತಶ್ಚ ವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಸಮೋನಾ 

ಪರಮಪುರುಷೋ ಯಸ್ಯಾ: ಸಾ ಸಮನಾ 

ಏನಿದರ ಅರ್ಥ? ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಪರಮಪುರುಷನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಇದ್ದಾಳೆ. ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವನಂತೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದಾಳೆ. ಅವನಂತೆ ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ದೇಶ (Space) ಮತ್ತು ಕಾಲದಿಂದ (Time) ಪರಮಪುರುಷನಿಗೆ ಸಮಳು. ಆದರೆ ಪರಮಪುರುಷನು ಅವಳಿಗೂ ನಿಯಾಮಕನು. ಅವನಿಗೆ ನಿಯಾಮಕರಿಲ್ಲ. ಅನಂತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಧಿಕನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಸಮ ಅಲ್ಲ. ಸಮ ನಾ (ಅಲ್ಲ). ಸಮನಾ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ "ಸಮನಾ" ಎಂದು ಹೆಸರು. (ಸುಮನಾ ಅಲ್ಲ. ಸಮನಾ).

ಈಗ ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ ಎಂದರೆ ಪರಮಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಂತಾಯಿತು.

******

"ಇದೇಕೆ ಹೀಗೆ?" ಎಂದು ಕೇಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಅದು ಇರುವುದು ಹಾಗೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಮೇಯ. Algebra ಕಲಿಯುವಾಗ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು "x" ಎಂದಂತೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು.

"ಸೂರ್ಯ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಏಕೆ ಹುಟ್ಟಬೇಕು? ನಾನು ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಅನ್ನುತ್ತೇನೆ" ಎನ್ನುವಂತಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣುವುದು ಒಂದು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ. ಪುರ್ ಅಂದರೆ "ಮೊದಲು", "ಅಗ್ರಗಮನ" ಎಂದರ್ಥ. ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಎಂದು. ಮುಂದಿರುವುದು ಎಂದು. ಸೂರ್ಯ ಮೊದಲು ನಮಗೆ ಕಾಣುವ ದಿಕ್ಕು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ದಿಕ್ಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಪೂರ್ವ. ಹೀಗೆ. 

ಗಂಡಸು-ಹೆಂಗಸು ಸಮಾನ ಎನ್ನುವ ಲೌಕಿಕ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ತರುವಂತಿಲ್ಲ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಆ ಗಂಡ-ಹೆಂಡಿರಿಗೆ ಜಗಳ ಇಲ್ಲ. ನಮಗೇಕೆ ಅನವಶ್ಯ ಜಗಳ?

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದ ಕಡೆಗೆ

ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆವು. "ವಾದಿರಾಜರ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಎನ್ನುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೀವನ ಕಾಲದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ರಚಿತವಾಗಿರುವ ಶ್ರೀ ವೇದಾಂತ ದೇಶಿಕರ "ಯಾದವಾಭ್ಯುದಯ" ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರ "ಶ್ರೀ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಕೃತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆವು. "ವಾದಿರಾಜರ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಎಂಬ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತು ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣೆಗೆ ತರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿನ ವಿದ್ವನ್ಮಂಡಳಿ ಮುಂದೆ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಪೇಶ್ವೆಯವರಿಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು, ದಿನಕ್ಕೊಂದು ಸರ್ಗದಂತೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ತಮ್ಮ ಪಾಠ-ಪ್ರವಚನದ ಅಂಗವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜಯಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು "ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಜಯಂತಿ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

******

ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥ ರಚನಾಕಾರರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಲದೈವ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟದೈವವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ, ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಕಥಾ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವುದು ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಪದ್ಧತಿ. ಇದನ್ನು "ಮಂಗಳಾಚರಣೆ" ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ರೂಢಿ. ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ "ಶ್ರೀ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಥಾನಾಯಕನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ದೈವವಾದ ಶ್ರೀ ಹಯವದನನ, ನಂತರ ಕಥಾನಾಯಕಿಯಾದ ರುಕ್ಮಿಣಿ (ಸೀತೆ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮೊದಲಾದವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯೇ ಎಂದು ಪ್ರಮೇಯ) ಇವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವತಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಮಾಡುವಾಗ ಕವಿಯ ಕುಲದೈವ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟದೈವಕ್ಕೂ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಬರುವ ಕಾವ್ಯದ ಕಥೆಗೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶ್ರೀ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ-ರುಕ್ಮಿಣಿಯರು ಕಥಾನಾಯಕ ಮತ್ತು ಕಥಾನಾಯಕಿ ಆಗಿರುವುದು ಒಂದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶ.   

ಈ ರೂಪಾಂತರ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ? ಈಗ ಇರುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇರೆಯ ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ? ಇವಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೇನಾದರೂ ವಿಶೇಷಗಳಿವೆಯೇ? ರಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು? ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪದ ಕಾವ್ಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವರವಾಗಿ ಈಗ ನೋಡೋಣ. 

******

ರಕ್ಕಸರ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಝರ್ಜರಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಮುಂದಿನ ಕದನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವು ಬರದಂತೆ ಇರಲು ಅಮೃತ ಸೇವನೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ (ಹಾಲಿನ ಕಡಲು) ಮಥನ ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅಮೃತ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಸಾವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಆ-ಮರ (ಮರಣವಿಲ್ಲದವರು) ಆದರು. ಈ ಸಮುದ್ರ ಮಥನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ, ಇವುಗಳ ವಿವಗಳೇನು? ಅವನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು:

• ಮೊದಲಿಗೆ ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಕಡೆದ ಮೇಲೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಮೃತ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
• ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯವಾದ ಓಷಧಿ, ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ನಂತರ ಕಡೆದರು. 
• ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರ ಕಡೆಯಲು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಡೆಗೋಲು (ಮಂತು) ಬೇಕಲ್ಲ. ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಡೆಗೋಲು ಮಾಡಿದರು.
• ಕಡೆಗೋಲಿಗೆ ಸುತ್ತಲು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹಗ್ಗ ಬೇಕಾಯಿತು. ವಾಸುಕಿ ಸರ್ಪವನ್ನು ಹಗ್ಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.
• ಕಡೆಯಲು ಎರಡು ತಂಡಗಳು. ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಕ್ಷಸರು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದೇವತೆಗಳು. (ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಮೊದಲನೆಯದು ಪೂರ್ವ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಉತ್ತರ ಪಕ್ಷ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ).
• ವಾಸುಕಿಯು (ಸರ್ಪವು) ಗಾಳಿ ಕುಡಿದು ಜೀವಿಸುವುದು. ಅದು ವಿಷವನ್ನು ಕಾರಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಮೃತಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಕಾರ್ಕೋಟಕ ವಿಷ ಹೊರಬಂದಿತು. ಸುತ್ತಲಿನ ವಾತಾವರಣ ಕಲುಷಿತವಾಯಿತು.
• ಹೀಗೆ ಅಮೃತ ಬಂದರೂ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. 
• ಮೋಹಿನಿ ರೂಪದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಮೃತ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಶ್ಲೋಕ ಮಾಡಿದರು. ಹೇಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದರು ಅನ್ನುವುದರ ವಿವರವನ್ನು ನೋಡೋಣ.

******

ಈಗ ನಮ್ಮಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏನು? ನಮಗೆ ಏನು ಬೇಕು? ನಮಗೆ ಅಮೃತ ಸಾಕೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು ಮಾಡಿದಂತೆ ನಮಗೆ ಬೇಕಾದುದು ಸಿಗಬೇಕಾದರೆ ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?

ಮೇಲಿನ ವಿವರಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಳೆ ಹಾಕುತ್ತಾ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನಮಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು:

• ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಹೃದಯ ಕಮಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಎನ್ನುವ ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರ ಇದೆ.  ಇದೇ "ಕೃಷ್ಣ ದುಗ್ದಾಂಬುಧಿ".  ಅವನು ಎಂಥವನು? ಹಾಲು ಹಾಗೆಯೇ ಇಟ್ಟರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಕೆಡುತ್ತದೆ. ಹಾಲು ಕಾಯಿಸಿ, ಕಾಯಿಸಿದ ಹಾಲಿನಿಂದ ಮೊಸರು ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಕಡೆದು ಬೆಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕಾಯಿಸಿ ತುಪ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೆಂಬ ಹಾಲು ಎಂದೂ ಕೆಡುವ ಹಾಲಲ್ಲ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿ ಈ ರೀತಿ ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬರುವುದು ಎಂದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹಾಲಿನಿಂದ ಕೇವಲ ತುಪ್ಪ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನೇರ ನಮಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲ.  
• ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತವೇನೋ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅಮೃತ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಸಾವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮಿತಿ ಉಂಟು. ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಅವರ ಪದವಿಯೂ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇರುವ ದೇವೇಂದ್ರ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ದೇವೇಂದ್ರ ಬರುತ್ತಾನೆ. (ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಮುಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನಾಗಲು ಕಾದು ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ!). ನಮಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ ಜನನ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೊಡುವ ಮುಕ್ತಿ ಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಕೊಡಬೇಕು. ಮತ್ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಾಲಿನ ಕಡಲನ್ನು ಕಡೆಯಬೇಕು. 
• ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೆಂಬ ಸಮುದ್ರ ಕಡೆಯುವ ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಓಷಧಿ, ವನಸ್ಪತಿಗಳು ಹಾಕಬೇಕಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತವೂ ಈಗಲೇ ಅಡಗಿವೆ. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲಾ ಅವನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕಡೆದರೆ ಸಾಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು "ಸಮಸ್ತ ಗುಣಪೂರ್ಣ" ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕಡೆಯಬೇಕು (ನೆನೆಯಬೇಕು). ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮುತ್ತು, ರತ್ನ, ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮಣಿಗಳಿವೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ "ರತ್ನಾಕರ" ಎನ್ನುವ ಹೆಸರು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೋ ಇಂತಹ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ಒಳಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು "ಗುಣೋದ್ಯನ್ಮಣಿ". ಹೀಗೆಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯಬೇಕು. ಕಡೆಯುವುದನ್ನು "ಮಥನ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಮಥನ.
• ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಡೆಯುವ "ಕಡಗೋಲು" ಯಾವುದು? "ಶ್ರೀವೇದಾಂತ" ಎಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತ. ಅವನನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟಾದರೂ ತಿಳಿಯಲು ವೇದಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವೇದಾಂತ ಎನ್ನುವ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಡಗೋಲಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಸರಿ. ಶ್ರೀವೇದಾಂತ ಎಂದು ಏಕೆ? ಪರ್ವತವು ಜಡ ವಸ್ತು. ಸಮಸ್ತ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ (Static eternity) ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಶ್ರೀವೇದಾಂತ ಮಹಾಚಲಂ" ಎಂದಾಯಿತು. 
• ಕಡಗೋಲು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಈಗ ಒಂದು ಹಗ್ಗ ಬೇಕು. ವೇದ, ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸೂತ್ರಗಳ ಮೊರೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅವೇ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು. (ಸೂತ್ರ ಅನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೆ ದಾರ ಅಥವಾ ಹಗ್ಗ ಅನ್ನುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಿಯಮ (Formula) ಅನ್ನುವ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ). ವೇದಗಳ ಸರಿಯಾದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯಲು ಈ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು ಸಹಾಯಕ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀವೇದಾಂತಮಹಾಚಲ ಎನ್ನುವ ಕಡೆಗೋಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು ಎನ್ನುವ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಿಗಿಯಬೇಕು.
• ಎಲ್ಲಾ ಸಿದ್ಧ ಆಯಿತು. ಸಮುದ್ರ ಕಡೆಯಲು ಎರಡು ತಂಡಗಳು ಬೇಕಲ್ಲ. ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ಮಾಡಲು ಎರಡು ತಂಡಗಳು. ಒಂದು ಪೂರ್ವ ಪಕ್ಷ. ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ತರ ಪಕ್ಷ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡು ರೀತಿಯ ದ್ವಂದ್ವ ಇವೆ. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ ಅನ್ನುವ ಆಸುರೀ ಭಾವ. ದೇವರಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ನಾನೇ ದೇವರು (ಹಿರಣ್ಯ ಕಷಿಪುವಿನ ರೀತಿ) ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಯೋಚನಾಲಹರಿ. ದೇವರು ಇದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿವೆ ಎನ್ನುವ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನ ಒಂದು ಕಡೆ. ಇದು ಪೂರ್ವ ಪಕ್ಷ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾಸುರರು. ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮ ಕೈಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಆ ಪರಮಪುರುಷನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದು ಎನ್ನುವ ಸುಜ್ಞಾನ.  ಇದು ಉತ್ತರ ಪಕ್ಷ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ "ಸಿದ್ಧಾಂತೋಕ್ತಿ ಸುರೇಶ್ವರರು". ಇವೇ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಮುದ್ರ ಕಡೆಯುವ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು. 
• ಕಡೆಯುವ ಹಗ್ಗ ಕಡಗೋಲಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಡೆಯುವ ಕೆಲಸ ಸುಗಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ "ಪರಿತಃ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಸೂತ್ರಾಹಿಪಂ". ಕಡೆಗೋಲು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಿದ ಹಗ್ಗಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ತಾಳ-ಮೇಳ ಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿದು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಭಾವ.
• ಹೀಗೆ ಹೃದಯ ಸಮುದ್ರ ಕಡೆಯುವಾಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿನ ವಾತಾವರಣ ತಿಳಿಯಾಗಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ವಾಸುಕಿ ಒಂದು ಸರ್ಪ. ಹಾವುಗಳು ಗಾಳಿ ಸೇವಿಸಿ ಬದುಕುವುವು. ಆ ಗಾಳಿ ಒಳ್ಳೆಯದಿರಬೇಕು. ಒಳ್ಳೆಯ ಗಾಳಿ ಅಂದರೆ (ಸದ್-ವಾತ) "ಸದ್ವಾತ". ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರು ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಸಂತತಿಯವರು. ಮಧ್ವಮತಕ್ಕೆ "ಪವನಮತ" ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ಶ್ರೀಮದಾಚಾರ್ಯರು ವಾಯುಪುತ್ರರು ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ "ಸದ್ವಾತಾಗಮ ಪೋಷಿತಾತ್ಮಹೃದಯಂ".
• ಅಲ್ಲಿ ಅಮೃತ ಬಂದಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಅಮೃತತ್ವ (ಮುಕ್ತಿ) ಬರಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನಿ ರೂಪದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಯೋಗ್ಯರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅಮೃತ ಕೊಟ್ಟನು. ಲೋಕಕಂಟಕರಾದ ಅಸುರರಿಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವವನು. ಆದಕಾರಣ "ಸ್ವೀಯಾನಂ ಅಮೃತಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ".
• ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಅಮೃತತ್ವ ಕೊಡುವ, ಸರ್ವ ಗುಣಗಳ ಗಣಿಯಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ ಅನ್ನುವುದು ಮುಖ್ಯ ಕೋರಿಕೆ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಸ ಮಾಂ ಪಾಯಾತ್". ಗುಣೋದ್ಯನ್ಮಣಿ ಅನ್ನುವುದನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ.

*******

ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸ್ತುತಿಯ ಎಲ್ಲ ಪರಿಕರಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀ ರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು "ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತವೃತ್ತ" ಎನ್ನುವ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ:

ಶ್ರೀವೇದಾಂತಮಹಾಚಲಂ ಹಿ ಪರಿತಃ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಸೂತ್ರಾಹಿಪಂ 

ಸದ್ವಾತಾಗಮ ಪೋಷಿತಾತ್ಮಹೃದಯಂ ತತ್ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾಸುರೈ:

ಸಿದ್ಧಾಂತೋಕ್ತಿಸುರೈಶ್ವರೈಶ್ಚ ಮಥಿತೋ ಯಃ ಕೃಷ್ಣ ದುಗ್ದಾoಬುಧಿ:

ಸ್ವೀಯಾನಮಮೃತಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ಸ ಮಾಂ ಪಾಯತ್ಗುಣೋದ್ಯನ್ಮಣಿ:   

ಭಾಷೆ-ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಶ್ರಮ ಇರುವವರು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಏಕೆ ಬೇಕು? ಇದೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಅಥವಾ ಹಲಸಿನ ಹಣ್ಣು ಗಟ್ಟಿ, ಬಿಡಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು. ಇಲ್ಲವೇ, ಅದರ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿ ಸವಿಯಲೂಬಹುದು!

ತಂತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ವಿದ್ಯುತ್ತು

ಅದೊಂದು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಆಧುನಿಕ ಮನೆ. ಇಡೀ ಮನೆಯ ತುಂಬಾ ಸಮಸ್ತ ರೀತಿಯ, ಎಲ್ಲಾ ನಮೂನೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು-ಸಲಕರಣೆಗಳು ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ತಯಾರಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಹವಾನಿಯಂತ್ರಣ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಮಿಕ್ಸರ್-ಗ್ರೈಂಡರ್ ಬೇಕಾದಾಗ ಸುಗಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ರಾತ್ರಿಯೂ ಹಗಲಿನಂತೆ ಇರುವಂತೆ ಬೆಳಕು ಸದಾಕಾಲವೂ ಪಸರಿಸಿದೆ. ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಒಂದು ಬಟನ್ ಒತ್ತಿದರೆ ಸಾಕು. ಕೆಲವಕ್ಕಂತೂ ಅದೂ ಸಹ ಬೇಡ. ರಿಮೋಟ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಉಂಟು. ಕೆಲವು ಕಡೆ ರಿಮೋಟ್ ಕೂಡ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕೈ ಬೀಸಿದರೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಏನಾದರೂ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯಲು ಪುಸ್ತಕ ಅಥವಾ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅಮೆಜಾನ್ ಅಲೆಕ್ಸಾ ಇದ್ದಾಳೆ. ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಥಟ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ದೈನಂದಿನ ಜೀವನ ಸೊಗಸಾಗಿ ನಡೆದಿದೆ. ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಗಳಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಧರೆಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದಂತಿದೆ. ಸ್ವರ್ಗ ನೋಡಿದವರಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದರೆ ಇದೇ ರೀತಿ ಇರಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮೂಡಲು ಯಾವುದೇ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. 

ಸುಖನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವರಿಗೆ ಥಟ್ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಸೆಖೆಯ ಅನುಭವ. ಬೆವೆತು ನೀರಾಗುವಂತಹ ಬಿಸಿ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಗುಂಡಿ ಒತ್ತಿದರೆ ಅದು ಕೆಲಸ ಮಾಡದು. ಎದ್ದು ನೋಡಿದಾಗ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತ್ ವೈಫಲ್ಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣ ಯಾವ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡವು. ಅವು ಇದ್ದೂ ಇಲ್ಲ ಅನ್ನುವಂತಿವೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಇವೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದೂ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ. ಅವುಗಳ ತಂತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯದೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. UPS ಎಂದು ಒಂದುಂಟು. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿದ್ಯುತ್ ಇಲ್ಲ. ಹಿಡಿದಿಟ್ಟದ್ದು ಖಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ತಂತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯುವವರೆಗೂ ಕಾಯದೇ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ.

****** 

ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸವಲತ್ತುಗಳೂ ಪಟ್ಟಣವಾಸಿಗಳಿಗೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವುದು ಹಳ್ಳಿವಾಸಿಗಳ ಅಳಲು. ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಸಹ ಅಷ್ಟೇ. ಹಗಲೆಲ್ಲಾ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಪೂರೈಕೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಗಲಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಉತ್ತರ. ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಿಗುವುದು ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆಯೇ. ರೈತನು ತನ್ನ ಹೊಲಗಳ ಬಾವಿಗಳ ಪಕ್ಕದ ಪಂಪ್ ಸೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಬೆಳೆದು ನಿಂತ ತರಕಾರಿ, ಹೂವಿನ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ನೀರುಣಿಸಬೇಕು. ಕಾಯುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಇಲ್ಲ. ಸಂಜೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ಒಹೋ! ವಿದ್ಯುತ್ ಬಂದಿತು. ಆದರೆ ಪೂರ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಹಳ್ಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಹಾಫ್ ಕರೆಂಟ್" ನಡೆದಿದೆ. ಬಲ್ಬುಗಳು ಅರ್ಧ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಣುಕುತ್ತಿವೆ. ಪಂಪ್ ಸೆಟ್ ನೀರು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಕರೆಂಟ್ ಇದ್ದೂ ಇಲ್ಲ. ಪೂರ್ತಿ ಪವರ್ ಬರುವವರೆಗೆ ಕಾಯದೆ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ.

ಸಾಲ-ಸೋಲ ಮಾಡಿ ಪಂಪ್ ಸೆಟ್ ಹಾಕಿಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಸಾಲದ ಕಂತು ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿ ಕಟ್ಟಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದ ತರಕಾರಿ-ಹೂವು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಕಾದು ಕಟಾವು ಮಾಡಬೇಕು. ಈಗ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ನೀರುಣಿಸುವುದು ಬಲು ಮುಖ್ಯ. ನೀರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗಿಡಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ. "ಕೈಗೆ ಬಂದ ತುತ್ತು ಬಾಯಿಗಿಲ್ಲ" ಎನ್ನುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ನೀರುಣಿಸಲು ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾತ್ರಿ ಸುಖನಿದ್ರೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಕಾದು ಕುಳಿತು ವಿದ್ಯುತ್ ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಂಪ್ ಸೆಟ್ ಮೂಲಕ ನೀರು ಹರಿಸಬೇಕು. ತಂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯುವವರೆಗೂ ಕಾಯದೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಅನುಕೂಲ ಇದ್ದೂ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ.

******

ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಅಧಿಪತಿಯುಂಟು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನವನು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು. (ಈಗ ಏಳನೆಯ ಮನುವಾದ ವೈವಸ್ವತ ಮನು ಆಡಳಿತ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ). ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಹೆಂಡತಿ ಶತಾರೂಪಾದೇವಿ. ಇವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಸತ್ಯವ್ರತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಾನಪಾದ. ಉತ್ತಾನಪಾದ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ವೇಳೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರು. ದೊಡ್ಡವಳು ಸುನೀತಿ. ಚಿಕ್ಕವಳು ಸುರುಚಿ. ಉತ್ತಾನಪಾದ ಬಹು ಒಳ್ಳೆಯ ರಾಜ. ಈಗಲೂ ಮಂಗಳಾಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. 

ಉತ್ತಾನಪಾದನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು. ಸುನೀತಿಯ ಮಗ ಧ್ರುವ. ಸುರುಚಿಯ ಮಗ ಉತ್ತಮ. ಇಬ್ಬರೂ ಸಣ್ಣವರು. ಧ್ರುವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಐದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಉತ್ತಮನು ಅವನಿಗಿಂತ ತುಸು ಕಿರಿಯ. ಉತ್ತಾನಪಾದನಿಗೆ ಕಿರಿಯ ಹೆಂಡತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. (ನೀತಿಗಿಂತ ರುಚಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿ ಆಗುವಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು!). ಅವಳ ಮಗ ಆದದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮನ ಮೇಲೂ ತುಸು ಜಾಸ್ತಿ. ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯ ತೊಡೆ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸೆ ಪಡುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಅದು ಅವರ ಹಕ್ಕೂ ಸಹ. 

ಒಂದು ದಿನ ಉತ್ತಾನಪಾದ ಸುರುಚಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ. ಅವಳ ಮಗ ಉತ್ತಮ ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆಯಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ. ಧ್ರುವ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ. ಅವನಿಗೂ ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆಯಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸೆ ಆಯಿತು. ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆ ಹತ್ತಲು ಹೋದ. ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅವನನ್ನು ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟಳು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. "ನೀನು ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಲ್ಲ. ನೀನು ನಿಮ್ಮ ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆ ಏರಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿಬರಬೇಕು" ಅಂದಳು. ಧ್ರುವ ಅಪ್ಪನ ಕಡೆ ನೋಡಿದ. ಅಪ್ಪ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. 

******

ನಡೆದ ವಿದ್ಯಮಾನದಿಂದ ಬೇಸತ್ತ ಧ್ರುವ ನೇರವಾಗಿ ತಾಯಿ ಸುನೀತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ. ಅವಳೊಡನೆ ತನಗಾದ ದುಗುಡ ಹೇಳಿಕೊಂಡ. ಸುನೀತಿ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯವಳು. ಧ್ರುವನ ಮನಸ್ಸು ಕಹಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. "ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ಮಗ. ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಆ ಪರಮಪುರುಷನೇ ದಿಕ್ಕು" ಎಂದಳು. ಧ್ರುವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅದು ನಾಟಿತು.

ಐದು ವರುಷದ ಪುಟ್ಟ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವ ನಗರದಿಂದ ಹೊರ ನಡೆದ. ಕಾಡಿನ ದಾರಿ ಹಿಡಿದ. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಿ ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆ ಏರುವ ಹಕ್ಕು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಹಠ. ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ನೋಡಿದರು. ಅವನ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ ಅಂದರು. ಅನೇಕ ಯೋಗಿ-ಮುನಿಗಳಿಗೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಅಂದರು. ಹಿಂದೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. ಧ್ರುವ ಅವರ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ. ಹಿಂದೆ ಹೋಗಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ನಾರದರು ಅವನಿಗೆ ಮಂತ್ರೋಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು. ಪುಟ್ಟ ಮಗು ಎಂದು ಚಿಕ್ಕ ಮಂತ್ರ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರದ ಶ್ರೀವಾಸುದೇವ ಮಂತ್ರ. "ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ". ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಪರಮಪುರುಷನ ಹೃದಯ ಮಂತ್ರ.

ಧ್ರುವ ನೇರವಾಗಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ತಟದ "ಮಧುವನ" ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತ. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ. ಅವನು ತಪಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ ಅನ್ನುವುದನ್ನು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಕಂದ, ಎಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಶ್ಲೋಕ 72ರಿಂದ 76 ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: 

• ಮೊದಲ ತಿಂಗಳು ಮೂರು ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಹಣ್ಣುಗಳ ಆಹಾರ.
• ಎರಡನೆಯ ತಿಂಗಳು ಆರು ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಒಣಗಿದ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ತರಗೆಲೆಗಳ ಆಹಾರ.
• ಮೂರನೆಯ ತಿಂಗಳು ಒಂಭತ್ತು ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನೀರು ಸೇವನೆ.
• ನಾಲ್ಕನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಗಾಳಿ ಸೇವನೆ.
• ಐದನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಶ್ವಾಸ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿ ಒಂದು ಕಾಲ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು.

ಆರನೆಯ ತಿಂಗಳು ಮುಗಿಯುವ ವೇಳೆಗೆ ಧ್ರುವನ ಭಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿ ಸಮತೋಲನ ತಪ್ಪಿತಂತೆ. ವಾಸುದೇವನು ಇನ್ನು ಧ್ರುವನನ್ನು ಕಾಯಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳೂ ಮುಗಿದುಹೋದವು.

******

ಧ್ರುವನು ತಪಸ್ಸು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ವಾಸುದೇವ ಮೂರ್ತಿಯ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯ ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವ ವಿವರಣೆಯಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಂದುವರೆದ. ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಆ ರೂಪ ಘನವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ರೂಪ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ನಿಂತಿತು. ಇನ್ನೂ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಫುಟ (ಸ್ಪಷ್ಟ) ಆಯಿತು. ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನ ನಿರ್ಮಲ ರೂಪ ನಿಂತಿತು. ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಹಸಿವೆ, ನಿದ್ದೆ, ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮೂರ್ತಿಯ ನೋಟದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಆನಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀವಾಸುದೇವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಅವನ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತ. 

ಧ್ರುವನಿಗೆ ಇದರ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಂಬ ಮೂರ್ತಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಮೈಮರೆತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸುದೇವ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟ.

ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂರ್ತಿ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಧ್ರುವ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತವನಂತೆ ಎದ್ದ. ಎಡರುಗಡೆ ಅದೇ ದಿವ್ಯ ಮೂರ್ತಿ ಪೂರ್ಣಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ! ತಕ್ಷಣ ಅಡ್ಡ ಬಿದ್ದ.

ವಾಸುದೇವನ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಯಾವ ಅಂಗವೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯದ ಯಂತ್ರದಂತೆ, ಒಂದು ಬೊಂಬೆಯಂತೆ, ಧ್ರುವ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟ!

ವಾಸುದೇವ ಮೂರ್ತಿ ನಸುನಕ್ಕು ತನ್ನ ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಶಂಖದಿಂದ ಧ್ರುವನ ಹಾಲುಗೆನ್ನೆ ಮುಟ್ಟಿದ. ಧ್ರುವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಚಾರವಾಯಿತು. 

******

ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಪರಮಪುರುಷ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಕಂಡು ಈಗ ಧ್ರುವ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

(ಶ್ರೀಮದ್ ಭಾಗವತ 4.9.6)

ಯೋoತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮಮ ವಾಚಮಿಮಾಂ ಪ್ರಸುಪ್ತಾಮ್  

ಸಂಜೀವಯತ್ಯಖಿಲ ಶಕ್ತಿಧರಃ ಸ್ವಧಾಮ್ನಾ 

ಅನ್ಯಾoಶ್ಚ ಹಸ್ತ ಚರಣ ಶ್ರವಣ ತ್ವಗಾದೀನ್ 

ಪ್ರಾಣಾನ್ ನಮೋ ಭಗವತೇ ಪುರುಷಾಯ ತುಭ್ಯಮ್ 

ಪರಮಪುರುಷನೇ, ನೀನು ನನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ, ಮಲಗಿದಂತೆ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಗಗಳಿಗೆ ಚೈತನ್ಯ ನೀಡಿದೆ. (ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲು ಮಾತು ಬಾರದು. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದು. ಕಿವಿ ಕೇಳಿಸದು. ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಶ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಅವಯವಗಳೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವು). ನೀನು ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳ ಕೇಂದ್ರವು. (ನೀನಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಉಂಟು. ನೀನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ). ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ವಾಚ್ಯನಾದ ಹೇ ಪರಮಪುರುಷನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ!

ಮುಂದಿನ ಕಥೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ಈಗ ಧ್ರುವನಿಗೆ ಅಪ್ಪನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂಡುವುದು ಬೇಡ. "ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು" ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾ ನಿಂತ. ವಾಸುದೇವ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಿ, ನಗರಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದ. ಮುಂದೆ ಧ್ರುವ ಧ್ರುವರಾಜ ಆದ. ಸಹಸ್ರಾರು ವರುಷ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ. ಕಡೆಗೆ "ಧ್ರುವ ನಕ್ಷತ್ರ" ಆಗಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಂತ. 

******

ನಮ್ಮ ದೇಹವೂ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮನೆ ಇದ್ದಂತೆ. ಆದರೆ ಪರಮಪುರುಷನ ಓಡಾಟ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಹರಿಯದ ತಂತಿಗಳಂತೆ. ಎಲ್ಲ ಇದ್ದರೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ದಿನ "ಹಾಫ್ ಕರೆಂಟ್" ಇರುವಂತೆ. ಏನೋ ನಿರುತ್ಸಾಹ. ಕೈ ಕಾಲುಗಳು ನಮ್ಮ ಮಾತು ಕೇಳವು. ಏಳಬೇಕು ಎಂದು ಮನಸ್ಸು. ದೇಹ ಏಳಲಾರದು. ಹೀಗೆ. ಯಃ ಅಂತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ. ಯಾರು ಒಳಗೆ ಸೇರಿದನೋ (ಆ ಪರಮ ಪುರುಷ) ಅವನು ತಂತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಇದ್ದಂತೆ, ಮುಂದಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುವವನು.

ನನಗೇನು ಕಮ್ಮಿ? ನಾನು ಬೇಕಿದ್ದು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಅಹಂಕಾರ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಾನೇತಾನಾಗಿ ಮೆರೆದಾಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸದಾಕಾಲವೂ ನಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಎನ್ನುವ ಭ್ರಮೆ ಕೂಡ ಕಾಡುತ್ತದೆ. "ಯಾರ ಹಂಗೂ ನಮಗಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಕುಣಿದಾಡುತ್ತೇವೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಶಕ್ತಿ ಕುಂದಿದಂತೆ, ಅನುಭವ ಕುದುರಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

******

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾಗವತದ ಶ್ಲೋಕ (4.9.6) ಅನೇಕರು ಸ್ನಾನಾನಂತರ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಅನೇಕರಿಗೆ ಇದರ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಕ್ಕರೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಸಿಹಿಯೇ. ಆದರೂ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥ ಗೊತ್ತಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬೇರೆಯೇ ಅನುಭವ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬೋರ್ಡಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬರೆದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೂಗುಹಾಕಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶ್ಲೋಕ ಇದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು.  

ಕೈತುತ್ತು, ದಿನದೂಟ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದೂಟ

ಶ್ರೀ ವೇದಾಂತ ದೇಶಿಕರ "ಯಾದವಾಭ್ಯುದಯಂ" ಎನ್ನುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ (ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಆ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಓದಬಹುದು) ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಇವುಗಳ ನಡುವಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಿತ್ತು. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ "ಮಹಾಕಾವ್ಯ', "ಖಂಡಕಾವ್ಯ", "ರಸ" ಮತ್ತು "ಧ್ವನಿ" ಮುಂತಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರು ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಖಂಡಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಕವನ, ಈ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಏಕೆ ಮತ್ತು ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ. 

ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಕ್ಕೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಉಂಟು. ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದವರು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಲ್ಲರು. ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಒಂದು ಸುಂದರ ಲೋಕ. ನಮ್ಮಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯರು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸವೇ. 

ಹೀಗಿದ್ದರೂ, ನಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ವರ್ಧನೆಗೆ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿದಿರುವುದನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಪ್ಪೇನೂ ಅಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡೋಣ! ತಪ್ಪುಗಳಿದ್ದರೆ ತಿಳಿದವರು ಸರಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಲ್ಲವೇ?

 

******

ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಸಂತತಿಗೆ ಜನ್ಮ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಗಿಯಿತು. ತಾಯಿಗೂ ಮಗುವಿಗೂ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ತಾಯಿ-ಮಗು ಅನ್ನುವ ಪದದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ, ಕೆಲವು ಕಾಲ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟು. ಅವೂ ಮರಿಗಳ-ಕರುಗಳ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಮುಗಿಯಿತು. ಅವುಗಳ ದಾರಿ ಅವುಗಳಿಗೆ. ಬಾಂಧವ್ಯ ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಮಗುವೂ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಲು ತಾಯಿಯೂ ಹಂಬಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 

ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ(?) ಶಿಶುಪಾಲನೆ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಕೆಲಸ. ತನ್ನ ಕಾಲ ಮೇಲೆ ಶಿಶು ತಾನೇ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲು ವರುಷಗಳೇ ಬೇಕು. ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ವರುಷಗಳವರೆಗೂ ಶಿಶುವಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ತಾಯಿ ಹೊರತು. ಮನೆಯ ಇತರರ ಪರಿಚಯ ಇದ್ದರೂ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ತಾಯಿಯೇ ಬೇಕು. ಮಗುವಿಗೆ ಹಸಿವಾಗಿದೆ ಅನ್ನುವುದು ಮಗುವಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗುವಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥ ಏನು ಎಂದು ತಾಯಿಯೇ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ತುಂಬಾ ಚಿಕ್ಕದಿದ್ದಾಗ ಹಾಲಾದರೆ ಸರಿ. ಮಗು ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮೇಲೆ ಮೆತ್ತಗಿರುವ ಅನ್ನವೋ, ಮತ್ತೊಂದೋ, ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅಮ್ಮನೇ ಕೊಡಬೇಕು. ಮಗುವಿಗೆ ಆಟದ ಮೇಲೆ ಗಮನ. ಹೆತ್ತವಳಿಗೆ ಹೇಗಾದರೂ ಮಗುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಆಹಾರ ಸೇರಿದರೆ ಸಾಕು. ಕಾಗೆ-ಗುಬ್ಬಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೊಂದು ತುತ್ತು, ಇವರಿಗೊಂದು ತುತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟು ಶಿಶುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆ ಸೇರಿದರೆ ಕೆಲಸವಾಯಿತು. ಇದು "ಬಾಯಿತುತ್ತು". 

ಮಗು ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಈಗ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಏಳುವುದು ತಡ. ನಂತರ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಆತುರ. ಮಗುವಿಗೆ ಶಾಲೆಯ ಕಡೆ ಹೊರಡುವ ಚಿಂತೆ. ತಾಯಿಗೆ ಮಗುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಚಿಂತೆ. ಮಗು ಕೊಟ್ಟ ತಿಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ ತಿಂದು ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಕಾಲುಚೀಲ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ತಾಯಿ ಅದರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಓಡಾಡುತ್ತಾ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿದ ಪದಾರ್ಥ ಹಿಡಿದು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಾ ಮಗುವಿನ ಬಾಯಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಆಹಾರ ಮಗುವಿಗೆ ದಕ್ಕಿತು. ತಾಯಿಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಸಾರ್ಥಕ ಆಯಿತು. ಇದು "ಬಾಯಿತುತ್ತು" ಬಾಬ್ತಿನ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದುವರೆದ, ಇನ್ನೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯ.

******

ಮಕ್ಕಳು ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡವರಾದರು. (ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿನ ಸಮಾಚಾರ. ಈಗ ಮಕ್ಕಳು ಎನ್ನುವ ಬಹುವಚನ ಪ್ರಯೋಗ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ). ಸಂಜೆಯ ಊಟದ ಸಮಯ. ಮಾಡಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಬಹುಪಾಲು ಖರ್ಚಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಸುಮಾರು ಅನ್ನ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾರು, ಇಷ್ಟು ಪಲ್ಯ, ಅಷ್ಟು ಮಜ್ಜಿಗೆ, ಹೀಗೆ. ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿ ಊಟ ಬಡಿಸಲು ಸಾಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಾಕಾಗಬಹುದು. (ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್ ಇಲ್ಲದ ಕಾಲ. ಅಂದು ಮಾಡಿದ್ದು ಅಂದೇ ಮುಗಿಸಬೇಕು ಅನ್ನುವ ಸ್ಥಿತಿ. ಪದಾರ್ಥ ಹಾಳು ಮಾಡುವ ಐಷಾರಾಮಿ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲ). ಸರಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿ ಕೈತುತ್ತು ಹಾಕುವುದು. 

ತುತ್ತು ಹಾಕುವವರ ಪಕ್ಕ ಒಂದು ತಟ್ಟೆ. ಒಂದು ಸುತ್ತು ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ತುತ್ತು. ತುತ್ತು ಹಾಕುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಅದು ಮೀಸಲು. ಮಿಕ್ಕವರಂತೆ, ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೂ ನ್ಯಾಯ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ-ಸಮ. ಎದುರುಗಡೆ ಕುಳಿತಿರುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥ ತಾಳೆಹಾಕಿ ತುತ್ತಿನ ಗಾತ್ರ ದೊಡ್ಡದಾಗಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಚಿಕ್ಕದಾಗಬಹುದು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ-ಸಮ. ಸಮ-ಸಮ ಅನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ತಿನ್ನುವವರ ವಯಸ್ಸಿನ ಸಾಮ್ಯತೆ ಕೂಡ ಉಂಟು. ಇದು ಕೈತುತ್ತು. 

ಕೈತುತ್ತು ಬಾಯಿತುತ್ತಿನ ನಂತರದ ಅನುಕೂಲಕರ ಆಚರಣೆ. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೂತು ಊಟ ಆಯಿತು. ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥ ಸದ್ವಿನಿಯೋಗ ಆಯಿತು. ಪಾತ್ರೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತೊಳೆಯಲು ಬಿಡುವಾದವು. ತಾಟು ತೊಳೆಯುವ ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಥಳ ಶುದ್ದಿಯೂ ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಸುಗಮ. ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿತಾಯ. ಎಷ್ಟೊಂದು ಅನುಕೂಲ ಈ ಕೈತುತ್ತಿನ ಊಟದಲ್ಲಿ!

******

ಕೈತುತ್ತಿನ ಊಟ ಎಂದೋ ಒಮ್ಮೆ ಆಗಬಹುದು. ಹಾಗೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದು ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಸರಿ. ಹಗಲಿನ ಊಟಕ್ಕೆ ಅದು ಅಷ್ಟು ಸರಿ ಬರದು. ಮಧ್ಯಾನ್ಹದಲ್ಲಿ ಊಟದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಬೇಕೇ ಬೇಕು. ತನ್ನ ಕೈ; ತನ್ನ ಬಾಯಿ. ಬೇಕಿದ್ದು ತಿನ್ನಿ; ಬೇಡದ್ದು ಬಿಡಿ. ಒಂದೊಂದು ಪದಾರ್ಥ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಜಗಿದು ನುಂಬಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಬೇಗ ತಿಂದು ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಕೈತುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಇಂಥದು ಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬೇಡದ್ದು ಬಿಡುವುದೂ ಕಷ್ಟ. ಈ ನಿರ್ಬಂಧ ಹಗಲಿನ ಊಟದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕುಳಿತು, ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿ, ವಿರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಾರ್ಥದ ರುಚಿ ನೋಡಿ, ಬೇಕು-ಬೇಡ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೇಳಬಹುದು. ಬೇಡದ್ದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಸಬಹುದು. ಮಧ್ಯೆ ಅದೂ-ಇದೂ ಮಾತಾಡಬಹುದು. ಇನ್ನೆಂದೋ ಮಾಡಿದ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಎಷ್ಟು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ!

ದಿನದೂಟ ಬೇರೆಯ ಪರಿಯದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಕೆಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆನ್ನ-ಹುಳಿ ಇರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅನ್ನ-ಸಾರು ಇರಬಹುದು. ರೊಟ್ಟಿ-ಪಲ್ಯ ಇರಬಹುದು. ಒಂದೊಂದು ದಿನ ಇವೆರಡೂ ಇರಬಹುದು. ಜೊತೆಗೆ ಪಲ್ಯ ಅಥವಾ ಗೊಜ್ಜು ಆಗಬಹುದು. ಹಪ್ಪಳ-ಸಂಡಿಗೆ, ಬಾಳಕ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಗೂ ಅವಕಾಶ ಉಂಟು. ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿ-ಚಟ್ನಿಪುಡಿ ಬೇಕಿದ್ದಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಮೋಸರೋ, ಮಜ್ಜಿಗೆಯೋ ಇರಬಹುದು. ಆಯಾಯಾ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ಹಬ್ಬದೂಟ ಅನ್ನುವುದೇ ಬೇರೆ! ಅದರ ಸೊಗಸೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯದು. ಭರ್ಜರಿ ಊಟವಿಲ್ಲದ ಹಬ್ಬವಿಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾದ ಊಟವಿಲ್ಲದ ಹಬ್ಬವೂ ಒಂದು ಹಬ್ಬವೇ? "ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಳೆ ಹಬ್ಬ. ಖಂಡಿತ ಬನ್ನಿ. ಭಾರಿ ಪೂಜೆ ಉಂಟು. ತುಂಬಾ ಸಂಭ್ರಮ. ಆದರೆ ಊಟ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ನೋಡಿ. ಅತಿಥಿ-ಅಭ್ಯಾಗತರನ್ನು ಬಿಡಿ. ಮನೆಯವರೇ ಕೆಲವರು ಅಂದು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 

ಪ್ರತಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಆದ ವಿಶೇಷ ತಿನಿಸು ಎಂದುಂಟು. ಯುಗಾದಿಗೆ ಒಬ್ಬಟ್ಟು-ಹೋಳಿಗೆ. ಗಣಪತಿ ಚೌತಿಗೆ ಕಡಬು-ಮೋದಕ. ಈ ರೀತಿ. ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳಿ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನೀರೂರಿಸುವುದು ಬೇಡ. ಷಡ್ರಸಗಳ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಇರಬೇಕು. ಹಾಗಲಕಾಯಿಯ ಕಹಿ ಬೇಕು. ಮಾವಿನ ಹುಳಿ ಬೇಕು. ಬೆಲ್ಲದ ಸಿಹಿ ಬೇಕು. ಉಂಡ ಮೇಲೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಯಾವುದೋ ಪದಾರ್ಥ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇಕು ಅನ್ನಿಸಬೇಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಯಿ ಹೋಳಿಗೆ ಇರಬಹುದು. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬೋಂಡಾ ಅನ್ನಬಹುದು. ಎರಡೇ ಎರಡು ಆಂಬೊಡೆ ಆಗಬಹುದು. ಹೀಗೆ.

ಹಬ್ಬದ ಮಧ್ಯಾನ್ಹ ಮನೆಗೆ ಯಾರೋ ಬಂದರು. ಅವರ ಮುಂದೆ ಇಡಲು ಇವು ಯಾವುದಾದರೂ ಬೇಕು. ಲೋಕಾಭಿರಾಮವಾಗಿ ಹರಟೆ ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಅವುಗಳು ಜೊತೆ ಇದ್ದರೆ ಚೆನ್ನ. ಹೀಗೆ ಜೀವನ ರಸಮಯ. 

******

ಇದೇನು? ಕವನ, ಖಂಡಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಚರ್ಚೆಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಯಿತು ಅನ್ನುವಂತಿಲ್ಲ. ಮೇಲಿನದು ದೇಹ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ಸರಕಿನ ವಿವರಣೆ ಆಯಿತು. ಬರೀ ದೇಹ ಬೆಳೆದರೆ ಸಾಕೆ? ಬುದ್ಧಿಯೂ ಬೆಳೆಯಬೇಕಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕೂಡ ಇದೇ ಹಾದಿ. ಆಹಾರದಿಂದ ದೇಹ ಪೋಷಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷ. ಕವನ, ಕಾವ್ಯ ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರದೀಪನದ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ. ಎರಡೂ ಸಮಾನಾಂತರ ರೇಖೆಗಳು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎರಡೂ ಬೇಕಲ್ಲ.

ಒಂದು ಹನಿಗವನ. ಶ್ರೀ ಡುಂಡಿರಾಜ್ ಅವರದ್ದಿರಬೇಕು. ಎರಡೇ ಸಾಲು:

ನಾನು ನೋಡಿದೆ. ಅವಳು ನಕ್ಕಳು.

ನಮಗೀಗ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು.

ಎರಡು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದೆಲ್ಲ ಹೇಳಿಯಾಯಿತು. ಬಾಯಿತುತ್ತು ಇದ್ದಂತೆ. 

ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಸರ್ವಜ್ಞನ ತ್ರಿಪದಿ ಇರಬಹುದು. ಸೋಮೇಶ್ವರ ಶತಕದ ಚೌಪದಿ ಇರಬಹುದು. ದಿನಕರ ದೇಸಾಯಿಯವರ ಸಾಲುಗಳಿರಬಹುದು. ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯದ ಹರವು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿತು. ಕೆಲಕಾಲ ನೆನಪು ಹಿಡಿದಿಡಬಹುದು. ಬಹುಕಾಲ ಮೆಲುಕು ಹಾಕುವಂತೆಯೂ ಇರಬಹುದು. ಹಿಂದು-ಮುಂದಿನ ಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣ. ಕೈತುತ್ತು ಇದ್ದಂತೆ. ಅನೇಕ ಕೈತುತ್ತುಗಳು ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ನೆನಪು ಇರುವಂತೆ. ಇಂತಹುವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಕಲನ ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯಲೂಬಹುದು. ಸೋಮೇಶ್ವರ ಶತಕ, ಭರ್ತೃಹರಿಯ ಶತಕಗಳು, ಮುಂತಾದುವುಗಳು.

ಮೂವತ್ತೆರಡು (32) ಅಕ್ಷರಗಳ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ "ಗ್ರಂಥ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. "ಗ್ರಂಥಗಳು" ಇದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ.

******

ಒಂದು ಹೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಸಾಲು ಸಾಲದಿದ್ದಾಗ ಕವನ ಮಾಡಬೇಕು. ಹತ್ತು-ಹದಿನಾರು ಸಾಲು ಆಗಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚೇ ಆಗಬಹುದು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾದಾಗ ದೀರ್ಘ ಕವನ ಆಗಬೇಕು. "ಹಾಡುಗಬ್ಬ" ಅನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. "ಪುಣ್ಯಕೋಟಿ" ಹಾಡು ಇರಬಹುದು. "ಕುಚೇಲನ ಕಥೆ" ಅಥವಾ "ಧ್ರುವ ಚರಿತ್ರೆ" ಇರಬಹುದು. ಹತ್ತು-ಹದಿನೈದು-ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷ ಹೇಳುವ, ಹಾಡುವ ರೀತಿ. ಒಂದು ದಿನದೂಟ ಇದ್ದಂತೆ. ಒಂದು ಪ್ರಾರಂಭ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಇದೆ. ಹೇಳುವ ವಿಷಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದೂ ಅಲ್ಲ. ತೀರಾ ಚಿಕ್ಕದೂ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ.

ಕವನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಮಹಾಕಾವ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕದು. ವಿವರಣೆ, ವರ್ಣನೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ. ಕವಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಗೆ ಕೆಲಸವುಂಟು. ಹೇಳುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಲಂಕಾರ-ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ ಸಹಿತ ವಿವರಿಸುವುದು. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬದೂಟದ ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಇರುವಂತೆ. ಆನೆಯಲ್ಲ. ಆನೆಯ ಮರಿ ಇರುವಂತೆ. ಇವುಗಳು ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳು. 

ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳು ಅಂದ ತಕ್ಷಣ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುವು ಕಾಳಿದಾಸ ಮಹಾಕವಿಯ "ಋತು ಸಂಹಾರ" ಮತ್ತು "ಮೇಘದೂತ". ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮೈಥಿಲಿ ಶರಣ ಗುಪ್ತರ "ಪಂಚವಟಿ". ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಕಾಡು-ಮೇಡು ಅಲೆದಾಡುವ ಕುಂತಿಯ ಕಥೆ "ಕೊಂತಿಪೂಜೆ" (ಕೊಂತ್ಯಮ್ಮ) ಇದ್ದಂತೆ. "ಮಾದೇಶ್ವರ ಪದ" ಇನ್ನೊಂದು. ಹರಪನಹಳ್ಳಿ ಭೀಮವ್ವನ ಕುಚೇಲನ ಕಥೆ ಮುಂತಾದುವು.

******

ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಅಂದರೆ ಅದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬದೂಟ ಇದ್ದಂತೆ. ಅದು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಆನೆಯೇ. ಬಲು ವಿಸ್ತಾರ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು:

• "ಸರ್ಗಬಂಧೋ ಮಹಾಕಾವ್ಯಮ್" ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. (ಸರ್ಗ ಅಂದರೆ "ಸೃಷ್ಟಿ" ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆವು). ಒಂದು ಸರ್ಗ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಇದ್ದಂತೆ. ಹದಿನೈದು ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಇರಬಾರದು.
• ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಥಾವಸ್ತು ಇರಬೇಕು. ಅನೇಕ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಸರಣಿ ಇರಬೇಕು.
• ಛಂದೋಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ಅನೇಕ (ಬೇರೆ ಬೇರೆ) ಛಂದಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕವಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶ ಇರುತ್ತದೆ.
• ನಾಯಕ, ನಾಯಕಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಾಯಕರು ಇರಬೇಕು.
• ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯತಿ, ಪ್ರಾಸ ಮುಂತಾದುವುಗಳಿರಬೇಕು.
• ಪ್ರಕೃತಿ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು, ಸೂರ್ಯೋದಯ-ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ, ಬೆಳದಿಂಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ನದಿಗಳು, ನಗರಗಳು, ಮುಂತಾದುವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರಬೇಕು.
• ಅನೇಕ ರಸಗಳಿಂದ (ಶೃಂಗಾರ, ವೀರ, ಹಾಸ್ಯ ಮೊದಲಾದುವುಗಳು) ಕೂಡಿರಬೇಕು. ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ರಸ. ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಪೋಷಕ ರಸ. ಇತರೆ ರಸಗಳು ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು.
• ಔಚಿತ್ಯ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ. ಸುಮ್ಮನೆ ಅನವಶ್ಯಕ ವಿವರಣೆ, ವರ್ಣನೆ ತುರುಕುವಂತಿಲ್ಲ. ಕಥಾ ಹಂದರಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾಗಿರಬೇಕು. 
• ಕವಿಯ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅರ್ಥಲಂಕಾರ, ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳು ಇರಬೇಕು. 

ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ದೇಶ-ಕಾಲ ಇವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಜನ ಅವುಗಳ ಸವಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಓದಬೇಕು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಓದಿದಾಗಲೂ ಹೊಸ ಹೊಸ ಅರ್ಥಗಳು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಓದುಗನ ಅನುಭವದ ಮೇಲೆ ಜ್ಞಾನ ವಿಸ್ತಾರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೋಗಬಹುದು.