ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಡುವ ಎಂಟು ಆನೆಗಳು

"ದಸರಾ" ಎಂದೊಡನೆ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಮೊದಲು ಬರುವುದು "ಜಂಬೂಸವಾರಿ" ದೃಶ್ಯ. ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ದೀರ್ಘವಾದ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಅದು ಮಂಗಳ ಹಾಡಿದಂತೆ. ಮಹಾರಾಜರ ಕಾಲ ಹಿಂದೆ ಹೋದರೂ, ಜನತಾ ಜಂಬುಸವಾರಿ ಮುಂದೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೊಳಪು ಮಾಸಿಲ್ಲ. ಈಗಲೂ ಆಸಕ್ತ ಜನ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಕಾದಿದ್ದು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆನೆಗಳಿಲ್ಲದ ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಷ್ಟ. "Hamlet without Prince of Denmark" ಎನ್ನುವ ನಾಣ್ಣುಡಿಯಂತೆ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಲ್ಲಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ "ಶ್ರೀರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಾಮಾಯಣ" ಎಂದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಮೊನ್ನೆ ನಡೆದ "ವಿಜಯದಶಮಿ" ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊರತೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಜಂಬೂಸವಾರಿ ನೋಡಲು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು. ಈಗ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಮೊದಲಿಗಾದರೆ ಒಬ್ಬರು ಮಹಾರಾಜರಿದ್ದರು. ಈಗ ಜನತಾ ಸರ್ಕಾರ ಇರುವುದರಿಂದ ಜಿಲ್ಲೆಗೊಬ್ಬ "ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮಹಾರಾಜ" ಎಂದುಂಟು. ಆದರಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಈ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಮೊನ್ನೆ ನಡೆದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಅನುಭವಗಳು.

ನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮೆರವಣಿಗೆ ಎಂದಿನಂತೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ. ಆರು ಬಾರಿ ಅಂಬಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದ "ಅರ್ಜುನ" ಆನೆ ಈ ಸಲ "ನಿಶಾನೆ ಆನೆ" ಆಗಿತ್ತಂತೆ. ಅಂಬಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದು "ಪ್ರಶಾಂತ" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆನೆ. ಒಟ್ಟು ಹನ್ನೊಂದು ಆನೆಗಳು ಇದ್ದವಂತೆ. ಪ್ರಶಾಂತ ಆನೆ ತನ್ನ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಗಜಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧರಿಸಿ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡಿತಂತೆ. ಅದು ಹೊತ್ತಿದ್ದುದು 750 ಕೆಜಿ ತೂಕದ ಅಂಬಾರಿ ಎಂದು ಸುದ್ದಿ.  ಇಲ್ಲ, ಅಂಬಾರಿಯದ್ದು ಕೇವಲ 80 ಕೆಜಿ ತೂಕ ಎಂದು ತಜ್ಞರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿರುವ ವಿಡಿಯೋ ಸಹ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. 

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜಂಬೂಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಬಾರಿ ಹೊತ್ತಿದ್ದು "ಸೋಮಣ್ಣ" ಹೆಸರಿನ ಆನೆ. 450 ಕೆಜಿ ತೂಕದ ಅಂಬಾರಿ ಎಂದು ಸುದ್ದಿ. ಇಲ್ಲ, ಅದು 50 ಕೆಜಿ ಅಂಬಾರಿ ಎಂದು ತಜ್ಞರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿರುವ ವಿಡಿಯೋ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ನಾಳೆ, ನಾಡಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಬರಬಹುದು. ಕಾದು ನೋಡೋಣ.

"ಸೋಮಣ್ಣ" ಆನೆ ಇನ್ನೆರಡು ಆನೆಗಳ ಜೊತೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ಕಡೆ ಜೋರಾಗಿ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವಂತೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರಿ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನೂ ಸಿಡಿಸಿದರಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಸೋಮಣ್ಣ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿದನಂತೆ. ಜನ ಚಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಆದರಂತೆ. ಅಂಬಾರಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿತಂತೆ. ಕಡೆಗೆ ಆನೆಗೆ ಅರಿವಳಿಸುವ ಮದ್ದು ಕೊಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತಂದರಂತೆ. ಆನೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಕಡೆ ಕಳಿಸಿ ಮುಂದಿನ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆಸಿದರಂತೆ. ಹೀಗೆ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಹೇಳಿರುವ ವಿಡಿಯೋ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಆಸಕ್ತರು ನೋಡಬಹುದು.

******

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಯೂ ಒಂದು. ಅದು ಪ್ರಿಯವೇನೋ ಹೌದು. ಆದರೆ ದೂರದಿಂದ ಮಾತ್ರ. ಅದರ ಭಾರಿ ಗಾತ್ರ, ಚಿಕ್ಕ ಪಿಳಿ ಪಿಳಿ ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಿಧಾನವಾದ ನಡೆ, ದೊಡ್ಡ ಸೊಂಡಿಲು, ಕಂಭದಂತಹ ಕಾಲುಗಳು, ಮೊರದಗಲ ಕಿವಿಗಳು, ಸಣ್ಣ ಬಾಲ, ಮುಂತಾದುವು ಬಲು ಆಕರ್ಷಕ. ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ "ಒಂಟಿ ಸಲಗ" ಎದುರಾದರೆ ಹೇಗಿರುವುದು? ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವರನ್ನೇ ಕೇಳಬೇಕು! ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಆನೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ "ಮಂದಗಜಗಮನೆ" ಎಂದು ಕವಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದೇ ಹೇಳಿದ್ದು. (ಹಾಗಂದರೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಗಾತ್ರವೂ ಗಜದಂತೆ ಇರಬೇಕೆಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿದರೆ ಅದು ಆನೆಯ ತಪ್ಪಲ್ಲ). ಆನೆ ನಡೆಯುವುದು ಅಷ್ಟೇನೂ ನಿಧಾನವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಗಾತ್ರದಿಂದ ನಮಗೆ ಹಾಗೆನಿಸುವುದು. ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಾಗ ಅದು ಓಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನಮ್ಮನ್ನೂ ಓಡಿಸಬಲ್ಲುದು.

ಆನೆಗೆ ಆಗಾಗ ಒಂದುರೀತಿಯ ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಮೆರೆಯುವ ಸಮಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಆನೆಗೆ "ಮದ ಏರಿದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮದ ಬಂದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಯಾರನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಆಡಿದ್ದೇ ಆಟ. ಹತ್ತಿರಿದ್ದ ಗಿಡ-ಮರಗಳನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ಚೆಂಡಾಡುವುದು. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಬಳಿ ಯಾರೂ ಹೋಗಲು ಇಷ್ಟ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮದ ಬಂದಾಗ ಅದು ಕಂಠಮಟ್ಟ ಕುಡಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೂರಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಶಾಲವಾದ ಕಿವಿಗಳ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ದ್ರವ ಸೋರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸುವಾಸನೆ ಇರುತ್ತದಂತೆ. ದುಂಬಿಗಳು ಆ ವಾಸನೆಗೆ ಆನೆಯ ಮದಸ್ಥಳ ಮುತ್ತುತ್ತವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿಗಳು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೀಗೆ ಮದರಸ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾವೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳು ಝೇಂಕರಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.

ಮಹಾಕವಿ ಬಾಣಭಟ್ಟ ತನ್ನ "ಕಾದಂಬರಿ" ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗ "ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳ ಮದೋದಕ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಆ ಭೂಮಿ ಅದರಿಂದಲೇ ತೊಯ್ದು, ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಡು ಅತಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಷ್ಟು ಮದೋದಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೆನೆಸುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಅವನ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ.

******

ಆನೆಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಬಲ ಇದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯ ಅನೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಜೆಸಿಬಿ ಮೊದಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳು ಬರುವ ಮೊದಲು ಭಾರ ಹೊರಲು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು, ಆನೆಗಳನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ. "ಚತುರಂಗ ಬಲ" ಎನ್ನುವ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದೇ ಆನೆಗಳ ಬಲ. "ಆನೆ ನಡೆದದ್ದೇ ದಾರಿ" ಎನ್ನುವ ಗಾದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯ ಭೇದಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಪಾತ್ರ ಅವುಗಳ ಆಕಾರದಂತೆ ದೊಡ್ಡದೇ ಆಗಿತ್ತು .

ಅಂತಹ ಭಾರಿ ಗಾತ್ರದ ಆನೆ ಆರಂಗುಲ ಉದ್ದ ಇರುವ ಮಾವುತನ "ಅಂಕುಶ" ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಉಪಕರಣಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತ ಮಾವುತನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಬಾಗು ಎಂದಾಗ ಬಾಗುತ್ತದೆ. ಸೊಂಡಿಲೆತ್ತಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ! ಸಣ್ಣ ಅಂಕುಶದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾವುತ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಯನ್ನು ಚಾಟಿ ಬುಗುರಿಯನ್ನು ಆಡಿಸುವಂತೆ ಆಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೇಳಲು ಬಲವಂತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆನೆ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. 

******

ಆನೆ ಒಂದು ಬಲಾಢ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ. ಅದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೊಕ್ಕು ಬಂದು ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಯಾರ ಅಂಕೆಗೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಂಡವರು ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಸಹವಾಸ ನಮಗೆ ಬೇಡ ಎಂದು ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಜನರ ಮಧ್ಯೆ ಅಂತಹ ಆನೆ ನುಗ್ಗಿ ಬಂದರೆ ಮೊನ್ನೆ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆಯಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಜನ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲಾ ಸರಿ. ಒಪ್ಪತಕ್ಕ ಮಾತು.

ಇಂತಹ ಆನೆಯೊಂದು ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ಹೇಗೆ? ಅದಕ್ಕೆ ಮದ ಬಂದರೆ ಏನು ಕಥೆ? ಒಂದು ಆನೆಯೇ ಇಷ್ಟು ಧಾಂಧಲೆ ಮಾಡುವುದಾದರೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸೇರಿದರೆ ಏನಾಗುವುದು? ಒಂದರ ಬದಲು ಎಂಟು ಆನೆಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಮನೆ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ ನಮ್ಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುವುದು? ಇಂತಹ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಅಂಕುಶ ಎಂದು ಏನಾದರೂ ಉಂಟೇ? ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಪಳಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡಂತೆ ಈ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇರುವ ಈ ಆನೆಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ? ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳೇ.

ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಶ್ರೀ ಪುರಂದರದಾಸರು ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ "ಬಿನ್ನಹಕೆ ಬಾಯಿಲ್ಲವಯ್ಯಾ" ಎನ್ನುವ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಆಗಾಗ ಮದವೇರಿ ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ ಹೀಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ:

ಅನ್ನಮದ ಅರ್ಥಮದ ಅಖಿಳ ವೈಭವದ ಮದ

ಮುನ್ನಪ್ರಾಯದ ಮದವು ರೂಪ ಮದವು 

ತನ್ನಸತ್ವದ ಮದ ಧಾತ್ರಿ ವಶವಾದ ಮದ 

ಇನ್ನು ತನಗೆದುರಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮದದಿಂದ 

ನಾನು ನಿನ್ನ ಮರೆತೆನೋ ಹರಿಯೇ!

 

ಅನಂತ ಅಪರಾಧ ಎನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಲಾಗಿ 

ಬಿನ್ನಹಕೆ ಬಾಯಿಲ್ಲವಯ್ಯಾ 

ಅಬ್ಬಾ! ಎಂಟು ಆನೆಗಳು ನಮ್ಮ ದೇಹ-ಬುದ್ಧಿ-ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಕುಳಿತಿವೆ. ಮದವೇರಿ, ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ನುಗ್ಗಲು ತಯಾರಾಗಿವೆ. ನಾವು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಜಾಗರೂಕರಾದರೂ ಸಾಕು. ಹೊರನುಗ್ಗಿ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಲು ಕಾದು  ನಿಂತಿವೆ. 

******

ಈ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಎಂಟು ಆನೆಗಳು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಿಂತಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಎಂಟು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಆನೆಗಳು. ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಗಜಗಳು. ಆದದ್ದರಿಂದ "ದಿಗ್ಗಜಗಳು". 

ಐರಾವತ, ಪುಂಡರೀಕ, ವಾಮನ, ಕುಮುದ, ಅಂಜನ, ಪುಷ್ಪದಂತ, ಸಾರ್ವಭೌಮ, ಮತ್ತು ಸುಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ಹೆಸರಿನ ಈ ಎಂಟು ಆನೆಗಳು ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜಗಳು. ಇವುಗಳ ಜೊತೆ ಅವರ ಜೊತೆಗಾತಿಯರೂ ಉಂಟು. ಎಂಟು ಜೊತೆಗಾತಿಯರು. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭ್ರಮು, ಕಪಿಲಾ, ಪಿಂಗಳಾ, ಅನುಪಮಾ, ತಾಮ್ರಕರ್ಣಿ, ಶುಭ್ರದಂತಿ, ಅಂಗನಾ, ಮತ್ತು ಅಂಜನಾವತಿ. ಈ ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಆಗೊಮ್ಮೆ, ಈಗೊಮ್ಮೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲ್ಲಾಡಿದರೆ ಭೂಕಂಪ ಆಗುವುದು!

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಎಂಟು ಆನೆಗಳು ಯಾವುವು?  ಅವುಗಳೆಂದರೆ:

1. ಅನ್ನ ಮದ 
2. ಅರ್ಥ (ಹಣಕಾಸು ಅಥವಾ ಐಶ್ವರ್ಯ) ಮದ 
3. ಅಧಿಕಾರ ಮದ 
4. ವಯಸ್ಸಿನ (ಯೌವನ) ಮದ 
5. ವಿದ್ಯೆಯ ಮದ 
6. ಕುಲದ (ವಂಶದ/ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ) ಮದ 
7. ಕರ್ಮದ (ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಳಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವ) ಮದ 
8. ಶೀಲ (ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆ) ಮದ 

ಇವು ಎಂಟು ನಮ್ಮ ದೇಹ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಕಾಯುವ ಎಂಟು ದಿಕ್ಪಾಲಕರು. ಇವನ್ನು ಸರಿದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ. ಮದವೇರಿ ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಲು ಬಿಟ್ಟೆವೆಂದರೆ ನಾವು ಕೆಟ್ಟೆವು!

ತಮಾಷೆಯ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದುದು ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆ ಹೊಂದಿರುವುದು ಸ್ವತಃ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವೇ ಸೊಕ್ಕಿಗೆ ಕಾರಣ ಅಗಬಹುದು. ಬೆಳಕು ಕೊಡುವ ಬೆಂಕಿ ಮನೆ ಸುಡುವಂತೆ. 

******

ಈ ಎಂಟು "ಅಷ್ಟ ಮದಗಳು" ಹೇಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಗೆ ಅಂಕುಶ ಎಲ್ಲಿವೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡೋಣ.

Navaratri and Weight Reduction

This is the Navaratri season and it is just concluding. Celebrations are on in various parts of India and the world, in different forms and traditions. There are distinct features for celebrating the event according to local practices and customs. Those who celebrate the period as per ancient practices continue to do so, as they have been doing for generations. 

Modren corporate environment cannot be left behind. It has not only developed its own celebrating culture, but also making full use of all modren tools including the latest addition. Artificial Intelligence (AI) is everywhere in such celebrations, right from generating innumerable and unbelievable images to greet near and dear ones and also those far and in-between. 

There are dress codes with different colour of dresses for each day. Earlier we believed that it depended on the wardrobe of the Head of HR, but now it appears to have stabilised. There are mandatory photos followed by sumptuous lunches and so on.

Celebration photos and videos are shared online immediately, and often live. There may be a select breed who may dispense with their own celebrations in order to make time to watch other's celebration live online. After all, sacrificing one's own celebration is also a great contributor. It is possible to be selfless even in these times, you know. One doesn't know whether fashion industry is boosting the celebrations or festive fervour is boosting the fashion industry. It may even be both and complementary to each other.

******

There are two "Navaratri" celebrations every year, though the word Navaratri makes most think of the one in the month of September - October in the calendar. As per the lunar calendar, the nine days period starting each half-year is a "Navaratri". The one in the month of Chaitra (starting from Ugadi day) is known as "Vasanta Navaratri" and ends with "Sri Rama Navami". The one starting in the month of Aswina (Ashwayuja) (which is now getting concluded) is known as Sharat Navaratri or "Sharannavaratri". The first heralds Vasanta Ritu while the second brings in Sharadritu. 

Sharannavaratri has three major types of celebrations:

• Recital of "Srinivasa Kalyana" as depicted in "Bhavishyottara Purana", for a period of 9 days. The tenth day, Vijaya Dashami, coincides with the "Brahma Rathotsavam" of Sri Srinivasa at Tirumala (Tirupati).
• Recital and more particularly, enactment of "Ramayana" in the form of "Ramlila". The celebrations end with burning the effigies of Ravana and others, signifying the victory of the good over evil.
• Recital of "Durga Saptashati" or "Chandi Path" during the nine day period. 

There are other celebrations as well during the period according to local customs and practices. In Karnataka, it is a grand "Nada Habba", meaning a celbration for the entire state.

******

"Durga Saptashati" refers to Seven hundred shlokas of Chapters 81 to 93 (some include one or two other chapters also) of Sri Markandeya Purana, said to have been told to Sri Markandeya by Chaturmukha Brahma. The recital typically covers the following:

• Devi Kavacha: These 61 shlokas (some say 47) are like an armour for a soldier, as the word Kavacha suggests. This recital is to work as spiritual shield to protect the body and mind of the reciter during the period of recital. This is to prevent any influence of negative forces that defeat the objective of the process. 
• Argala Stotra: These 27 shlokas are recited to remove obstacles and instil concentration during the recital. 
• Keelaka: These 16 shlokas are like key to the hidden deeper meanings of the chant. The full range of the secret learnings are to be unlocked by chanting this.
• Saptashati: The seven hundred verses from Markandeya Purana, that sing the praise of Mother Godess.

The "Nava Durga" forms are worshipped during the chants, as per details available in the Kavacha.

Devout chanters take cold water bath before starting the chants (as well at the conclusion, if there is such practice). The whole process takes three to four hours. They usually stay on one meal a day at noon and devote the evenings to other allied prayers. It is a very rigorous exercise and done with full devotion.

Many have the practice of doing this parayana (or in parts for paucity of time) even on other days as well (outside Navaratri).

The popular chant shlokas "Ya devi sarvabhuteshu....." are a part of this Saptashati and come from the 82nd Chapter of Markandeya Purana.

******

Obesity or being "Overweight" is a major health issue for many. It is "Mother of all diseases". Younger generations believe in "being fit", whatever it means. "Weight reduction" programs are routinely advised by doctors to heavy patients. GLP-1 (Glucagon-like Peptide-1) is a FDA approved medication line that puts people on weight-loss actions. Available as injections, and now as tablets, this medication helps patients by sending signals to the brain during food consumption process that the stomach is full. Many people take this medication to lose weight.

Some young people take to "Intermittent Fasting" to reduce weight. It is nothing but cycles of eating and fasting. Modren research has shown that fasting and eating alternately or fasting in between eating (call it eating in between fasting if you so like), helps reduce weight. Some drink hot water in the morning, have a lunch just before noon and a meal just before sunset. There is no worry of breakfast or dinner. This, they say makes then energised and helps lose weight.

******

Modren research is fast finding many innovative methods of medicine and living methods. The latest entrant to the drinks in top demand is "Turmeric Latte". Latte in Italian means "Milk". In other words, it is turmeric (and some black pepper) mixed with Milk! Our grandmothers have been using this for centuries as a home remedy for cold and allied infections. They did not have the benefits of laboratory research.

Our system of Ekadashi, Monday or Saturday fasting, Shivaratri, were nothing but intermittent fasting. But it was not acceptable. 

Those doing "Durga Saptashati" or "Chandi path" chanting are also on such program with one meal a day for nine days. They get the mental and spiritual satisfaction as well as physical benefits of weight loss programs. 

Maybe, next year some research organisation may unearth this truth and there may be regular "Saptashati tours to India" from other countries, as a part of weight reduction process!

******  

Prime Minister Narendra Modi is on record of being on fast for the entire nine days of Navaratri by consuming only hot water. He attends to all his duties without exception, including undertaking rigorous international tours.

There may not be any takers for such 9-day weight reduction tour.

ಮುತ್ತಿನ ಮರ

ಶ್ರೀ ಪುರಂದರದಾಸರ "ಹೂವ ತರುವರ ಮನೆಗೆ ಹುಲ್ಲ ತರುವ" ಎನ್ನುವ ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದೆ (ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024) ಒಂಭತ್ತು ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದೆವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆ "ಸರಸಿಜಾಕ್ಷನ ಸಕಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ" ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು. ಇದರ ಹಿಂದು-ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವ ಲಿಂಕುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಓದಬಹುದು.

ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಲ್ಲದ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ (unfettered freedom) ಚಿಂತಿಸುವಾಗ ಅದನ್ನು ನಮ್ಮ ಮಿತವಾದ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸುವುದು ಆಗದ ಕೆಲಸ. ಇದನ್ನು ನಾವು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಓದಿಕೊಂಡು, ಅಥವಾ ಯಾರೋ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಂಡ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಅರ್ಥ ಸಿಗಬಹುದು.

ನಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಆಳವಾದ ವಿಷಯಗಳ ನಾಟಿ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವು ಮುಂದೆ ನಾವು ಬಾಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾಗಿದಂತೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ಒಂದು ಅನುಭವವನ್ನು ಈಗ ನೋಡೋಣ.

******

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ "ಸರಸಿಜಾಕ್ಷನ ಸಕಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ" ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ತಿರುಳನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋಗೋಣ. 

ಅವನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವೇನು? 

• ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ.
• ಯಾವುದಾದರೂ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಿ ಇಲ್ಲ. 
• ಹಾಗೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎನ್ನುವ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ. 
• ಇದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.
• "ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು; ಮತ್ತೆ ಬಲಾಯಿಸುವಂತೆ ಇಲ್ಲ" ಎಂದಿಲ್ಲ.
• ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾದು ಕುಳಿತಿರಬೇಕೆಂಬ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ.
• ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ.
• ಹೋಗಲಿ, ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಕಟ್ಟುಪಾಡಿಲ್ಲ.
• ಮಾಡಿದ್ದು ಸರಿ ಇದೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡುವ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ.
• ಅವನು ಮಾಡುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ.
• ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳುವವನೂ ಇಲ್ಲ.
• ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ ಬಿಟ್ಟ ಇನ್ಯಾವುದೋ ನಿಯಮ-ನಿಬಂಧನೆ ಇಲ್ಲ.

"ಕರ್ತುಮ್, ಆಕರ್ತುಮ್ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಮ್ ಶಕ್ತ:". ಅವನು ಮಾಡಬಹುದು. He can do. ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬಹುದು. He can undo what is done. ಬೇರೇನನ್ನೋ ಸಹ ಮಾಡಬಹುದು. He can do something else as well!. ಇಂತಹ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟು. ಅವನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಂಟು.

****** 

ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಮನೆಗೆಲಸ ಸರಿತೂಗಿಸುವುದು ಬಲು ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ. ಮಗುವನ್ನು ಮಲಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ಮಲಗಿರುವ ಮಗು ಏಳುವ ಮುನ್ನ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಕೂಸಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓಡಾಡುವ ವಯಸ್ಸಾದ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯ ಕಷ್ಟ. ಮಗುವಿನ ತುಂಟತನಕ್ಕೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದಕ್ಕೆ ಬಿಡದಂತೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ.

ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಯ ಮಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಷಯವಂತೂ ಹೇಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಬಹು ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ಮುತ್ತಿನ ಸರ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಆನಂದದಿಂದ ಮೊಸರು ಕಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಎಷ್ಟು ನಾಜೂಕಾಗಿ ಕಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮಲಗಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣ ಆ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಬಂದ. ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅಮ್ಮನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡ. ಮಗನನ್ನು ಮುದ್ದಿಸಲು ಕಡೆಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿದಳು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದೂರ ಓಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ. ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿ ಮುತ್ತುಗಳೆಲ್ಲಾ ಚಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಆದವು.

ಮಗುವನ್ನು ಬೈದು ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ತಾಳ್ಮೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಮುತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಆರಿಸಿಟ್ಟಳು. ಸಂದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದೊಂದು ಮುತ್ತೂ ಹುಡುಕಿ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಾಕು ಸಾಕಾಯಿತು. ಸೊಂಟ ನೋವು ಬಂತು. ಸದ್ಯ, ಎಲ್ಲಾ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಸಮಾಧಾನ ಆಯಿತು. ಈಗ ಎಲ್ಲಾ ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿಕೊಂಡು ತಯಾರು ಮಾಡಬೇಕು. ಕೃಷ್ಣ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಏಳುವ ಮೊದಲು, ಅಥವಾ ಹೊರಗಡೆ ಹೋದಾಗ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಎಂದುಕೊಂಡಳು. 

******

ಶ್ರೀ ಪುರಂದರದಾಸರು ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಒಂದು ದೇವರನಾಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:

ಹೊತ್ತಾರೆ ಎದ್ದು ಕುಳಿತು ಗೋಪ್ಯಮ್ಮ ತಾನು 

ಮುತ್ತ ಪೋಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು 

ಅತ್ತಲಿಂದ ಕೃಷ್ಣ ಬಂದು 

ಒಂದು ಮುತ್ತು ಕೈಲಿ ಪಿಡಿದು

ಹಿತ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಪೋದ 

ಸೂಜಿ-ದಾರ, ಆರಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಮುತ್ತುಗಳು, ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಪೋಣಿಸುವುದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಹೊತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವ ಪದ (ಹಳ್ಳಿ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ವತ್ತಾರೆ ಅನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು) ಈಗ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ನಿಂತೇಹೋಗಿದೆ. ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅನ್ನುವುದೂ ಇಲ್ಲ. (ಅಚ್ಚ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ "ಅರ್ಲಿ ಮಾರ್ನಿಂಗ್" ಎಂದುಬಿಡುತ್ತೇವೆ!) ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಅದು ಯಾವ ಮಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನೋ! ಮುತ್ತಿನ ಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುತ್ತು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ. ಯಶೋದೆ "ಕೃಷ್ಣಾ, ಬೇಡ. ಅದನ್ನು ಇಟ್ಟುಬಿಡು" ಅನ್ನುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಿಲಿನ ಕಡೆ ಓಡಿದ. ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅದನ್ನು ಹಿತ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೋ ಎಸೆದವನು ಓಡಿ ಹೊರಟೇ ಹೋದ. ಆ ಹಿತ್ತಿಲೋ, ನಂದಗೋಪನ ನೂರಾರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಹಿತ್ತಿಲ ಪ್ರದೇಶ. 

ಅವನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದದ್ದು ಒಂದೇ ಮುತ್ತು. ಆದರೆ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಹಾರ ಪೂರ್ಣ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರಿ-ಸಮನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಯಶೋದೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಕೋಪ ಬಂತು. 

ಸಿಟ್ಟು-ಸಿಟ್ಟಿಲಿ ಎದ್ದಳು 

ಗೋಪ್ಯಮ್ಮ ತಾನು ದುಷ್ಟ ಕೃಷ್ಣ ಮೇಲೆ 

ಕೇರಿ-ಕೇರಿ ಹುಡುಕಿದಾಳು 

ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ತಿರುಗಿದಾಳು 

ಪೋಣಿಸುವ ಕೆಲಸ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟಂತ ಎದ್ದಳು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ಓಡಿದಳು. ಅವನೇನು ಅವಳ ಕೈಗೆ ಸಿಗುವವನಲ್ಲ. ಕಾಣದಂತೆ ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋದ. ಇವಳು ನಂದಗೋಪನ ರಾಣಿ. ಅನೇಕ ಸೇವಕರು. ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಗೋಕುಲದ ಸಂದು-ಗೊಂದುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದಳು. (ನಂದಗೋಪನ ಮಂದಿರಂಗಳ ಸಂದು-ಗೊಂದಿನಲಿ ಎನ್ನುವ "ಪಿಳ್ಳಂಗೋವಿಯ ಚೆಲ್ವ ಕೃಷ್ಣನ ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಿರಿ?" ಕೃತಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ). ಕಡೆಗೆ ಸುಸ್ತಾಗಿ ಏನೂಮಾಡಲು ತೋಚದೆ ಒಂದೆಡೆ ನಿಂತಳು.

******

ತಾಯಿ ಬಸವಳಿದು ನಿಂತಿರುವುದು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ತಕ್ಷಣ ಯಾವುದೋ ಸಂದಿಯಿಂದ ಬಂದವನು ಮುಂದೆ ನಿಂತ!  ಅಮ್ಮನ ಕೈ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ತಾನೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ. ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಯಶೋದೆಯ ಮಾತೃತ್ವ ಜಾಗೃತವಾಯಿತು. ಮಗು ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ತಿಂದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಆತಂಕ ಮುಂದೆ ಬಂದಿತು.

ಹೊತ್ತು ಬಹಳ ಆಯಿತೆಂದು 

ತುತ್ತು ಮಾಡಿ ಉಣಿಸಿದಾಳು

ಮುತ್ತು ಏನು ಆಯಿತೆಂದು 

ಒತ್ತಿ-ಒತ್ತಿ ಕೇಳಿದಾಳು!

ಒಂದು ಕಡೆ ಹಸಿದ ಕಂದನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಕೈತುತ್ತು ಕೊಡುವಳು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಮುತ್ತಿನ ಯೋಚನೆ. ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿದಳು. ಮುದ್ದು ಸುರಿಯುತ್ತಾ ಕೃಷ್ಣ ತುತ್ತುಗಳನ್ನು ತಿಂದ. "ಮುತ್ತು ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ ಅಮ್ಮಾ", ಅಂದ.

ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯ ಕರೆದು ಕೃಷ್ಣಯ್ಯ ತಾನು 

ಹಿತ್ತಿಲ ಮುತ್ತಿನ ಮರ ತೋರಿದ

ಎಂಟು-ಎಂಟು ಕೊಂಬೆ ಒಡೆದು 

ಗೊಂಚಲಾಗಿ ಜಗ್ಗುತಿರಲು 

ಕೊಯ್ದು ಕೊಯ್ದು ರಾಶಿ ಹಾಕಿದ 

ಪುರಂದರ ವಿಠಲರಾಯ 

ಯಾರಿಗೆ ಪೇಳಲಮ್ಮಾ? 

ಕೃಷ್ಣನ ಮಹಿಮೆ ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿವುದಮ್ಮಾ? 

ಕೃಷ್ಣ ಬಿಸಾಡಿದ್ದು ಒಂದು ಮುತ್ತು. ಅದು ಮೊಳಕೆಯಾಗಿ, ಚಿಗುರೊಡೆದು, ಬೆಳೆದು ಮರವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥವಲ್ಲ. ಜಡವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜಡವಾದದ್ದು. ಗೊಬ್ಬರವಿಲ್ಲ. ನೀರಿನ ಆಸರೆಯಿಲ್ಲ. ಬೆಳೆಯುವವನ ಆರೈಕೆಯಿಲ್ಲ. ಎಸೆದು ಹೋಗಿದ್ದು ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ. ಮಧ್ಯಾನ್ಹಕ್ಕೆ ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ರೆಂಬೆ-ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಗೊಂಚಲು-ಗೊಂಚಲಿನ ಮುತ್ತುಗಳು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗುವಷ್ಟು ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿ ನಿಂತಿವೆ!

******

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಹಾಡು ಬಹಳ ರಂಜಕ ಅನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣನ ತುಂಟಾಟ ಮತ್ತು ಯಶೋದೆಯ ಪರಿಪಾಟಲು ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಸುಂದರ ಕಥಾ ಪ್ರಸಂಗ. ಅಷ್ಟೇ.

ನಲವತ್ತು-ಐವತ್ತು ವರುಷಗಳ ನಂತರ "ಕರ್ತುಮ್, ಆಕರ್ತುಮ್ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಮ್ ಶಕ್ತ:. ಅವನು ಮಾಡಬಹುದು. He can do. ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬಹುದು. He can undo what is done. ಬೇರೇನನ್ನೋ ಸಹ ಮಾಡಬಹುದು. He can do something else as well!. ಇಂತಹ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟು. ಅವನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಂಟು." ಎನ್ನುವ  ಪ್ರಮೇಯಕ್ಕೆ ಇದು ಒಂದು ಅನನ್ಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಎಂದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅರ್ಥ ಆಗುತ್ತಿದೆ. 

• ಅತ್ಯಂತ ಜಡವಾದ ಒಂದು ಮುತ್ತು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯದ ಬೀಜದಂತೆ ಆಯಿತು. (ಅನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಮ್ ಶಕ್ತ:)
• ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಸೆದುಹೋದ ಮುತ್ತು, ಮಧ್ಯಾನ್ಹದ ವೇಳೆಗೆ ಮುತ್ತಿನ ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿತು. (ಅವನೇ ಕಾಲರೂಪ!)
• ಅವನ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿ ನಾವು ಏನೂ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. (ಅವನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ. ಅನಂತ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು)
• ಅವನನ್ನು ನಾವು ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಆಗ ಅವನೇ ತಾನಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ. 
• ನಾವು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ನಿಂತಾಗ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
• ಯಶೋದೆಗೆ ಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದಂತೆ ಜೀವರನ್ನು ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಮನೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.
• ಯಶೋದೆಯಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಡಿದ್ದು ಒಂದು ಮುತ್ತು. ನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಮುತ್ತಿನ ರಾಶಿ. (ಕೊಡುವನು ಆನಂತ ಮಡಿಮಾಡಿ. ಮೂರ್ಮಡಿ, ನಾಲ್ಮಡಿ ಅಲ್ಲ. ಅನಂತ ಮಡಿ)
• ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ. ಹುಟ್ಟೇ ಇಲ್ಲದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯ ತಾಯಿ?

ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು ಒಂದು ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:

ಕಾಲಾಂತರ್ಗತ ಕಾಲ ನಿಯಾಮಕ ಕಾಲಾತೀತ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞ

ಕಾಲ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕಾಲ ನಿವರ್ತಕ ಕಾಲೋತ್ಪಾದಕ ಕಾಲರೂಪ ತವ ದಾಸೋಹಂ 

ಕೃತಿಯ ಒಂದೊಂದು ಪದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಪುಟ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆಯಬಹುದು.

ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಕೇಳಬಹುದು:

******

ಮೊದಲಿಗೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಮನಸ್ಸಾಗಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಅರ್ಥ ಆಗಬೇಕು. ಇಷ್ಠಾದನಂತರ ಅರ್ಥವಾಗಿದ್ದು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕು. ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಒದಗಿಬರಬೇಕು!

ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕೈತಪ್ಪಿದರೂ ಹೋಯಿತು!

City Under The Sea

A news item today in the Times of India (15th October, 2026) has brought in a wave of memories related to this news. It has splendid historical, literature and cultural significance. There are also many lessons we can learn from these type of developments.

The picture given above is of "Poompuhar" monument on the seashore beach in the Mayiladuthurai district of Tamil Nadu. This place was earlier known as "Kaveripattanam" and part of Nagapattinam district. (Kaveripattinam in Krishnagiri district is a much modern town). This is the point at which river Kaveri joins the sea (Bay of Bengal). The thriving port city here was a major trade centre and capital of Chola Kings, nearly two thousand years ago. Reference of this Kaveripatnam is also available in the life history of Sri Raghavendra Swamiji, who ran a Gurukulam here before taking sanyas, under the aegis of Kumbhakona Matha.

The TNSDA (Tamil Nadu State Department of Archeology) and IMU (Indian Maritime University) have been jointly exploring the coastal areas in Tamil Nadu for sometime now. They conducted an exploration last month (September 2026) covering an area of about two square kilometers in the seabed, during their third phase of studies. This study has unearthed Terracotta ring wells and over 250 ceramic fragments, giving further important indications about the thriving city of "Puhar" during the period of Chola Kings. 

******

All states in the Union of India try their best to encourage their respective rich heritages of handicrafts. They have showrooms for this purpose in different parts of their states as well as major cities outside the respective states. Gujarat has "Gurjari", Rajasthan has "Rajasthali", Orissa has "Utkalika", Andhra has "Lepakshi" and so on. These names themselves give an indication of the state handicrafts they sell. 

Kaveri river waters sharing issue periodically divides the people in the two states of Karnataka and Tamil Nadu, especially in the areas in which the river waters are the lifeline for respective state farmers. But Mother Kaveri unites them. For their handicrafts emporiums, Karnataka uses the name "Kaveri", the place of the birth of the river (Tala Kaveri). Tamilnadu also uses Kaveri, with the name "Poompuhar", the place where the river merges with the sea!

******

Well-known Tamil epics of Sangam era, Silappadikaram and Manimekalai provide valuable insights about the great city of "Puhar" and the life therein during the Chola periods. 

Silappadikaram, the earliest Tamil epic, is a 5,700 lines long epic poem that tells the tragic story of a couple by name Kannagi and her husband Kovalan. It is set in the period of confluence of Hindu, Jain and Buddhist periods. 

Manimekalai is a 4,800 lines long epic poem. It is also the name of Kovalan's daughter, born from Madhavi, another character in Silappadikaram, a dancer. Manimekalai finally becomes a Buddhist nun.

We see many women with the name "Manimekalai". The word means "garland of jewels". Manimekalai is also believed to be the angel who guards the seas, or "Samudra Devate". 

The description of the city of Puhar being overwhelmed by the ocean some 1,500 years ago due to a mega Tsunami that destroyed the entire city can be found in these epics.

One can see the similarities between the Puhar city going under the sea with that of Dwaraka in Gujarat likewise. 

******

A film by name "Kannagi" was made in Tamil in the year 1942. But another film made in the year 1964 under the title "Poompuhar" has stayed in the memory of generations of filmgoers. This film made under the direction of Sri Neelakantan had screenplay and dialogues by Sri M Karunanidhi, who later became the Chief Minister of Tamil Nadu. 

Sri Karunanidhi was the Chief Minister of the state for five terms between 1969 and 2011. His background in literature and films gave him solid footing in the turbulent politics of the state. 

******

Sri M Bhaktavatsalam was the last Congress Chief Minister of Tamil Nadu. Sri C N Annadurai became the first Chief Minister from DMK party in 1967. In the next year, 1968, second World Tamil Conference was held in Chennai. As a part of the conference celebrations, ten statues of various icons representing the Tamil literature were erected along the Marina beach. A 10-foot bronze statue of Kannagi was also among them. Sri M Karunanidhi as the then PWD minister was actively associated with the conduct of the conference and erection of these statues.

The statue is at a point where the Triplicane road meets the main road along the marina beach. We used to pass the statue each day on our morning walks along the beach. One day in December, 2001 the statue had suddenly disappeared. We later came to know that the pedestal on which the statue was mounted was damaged by a truck and hence it was removed. It was kept in the Chennai museum for sometime. It has been re-installed in the same place in 2006. Picture given above is of this statue.

******

While collecting information from various sources for my mythological play "Madhavi", daughter of emperor Yayati (published last year), an opportunity to study more about the character "Madhavi" in Silappadikaram arose. The two women in the life of Kovalan, Kannagi and Madhavi are indeed two women with well defined personalities. But that has to wait for another day.

Three-in-One Boom Shankar

The picture given above is of a painting, one of the many that adorn the walls of our house. It is our practice to see this every morning. It is a beautiful piece of art as anyone can see. But there is much more to it. It triggers many thoughts and brings back the memories of past, of things and events that we have heard, seen and read from time to time.

This is a painting made by a brilliant Paris based painter of Indian origin. The artist has given it the name "Boom Shankar". We know of "Bhimashankar" (situate near Pune in Maharashtra), one of the twelve "Jyotirlingas" that any devout Shiva worshipper longs to see during his life time. He is "Bhima Shankar" and this is "Boom Shankar".

If you observe the above photograph, it looks like one painting, but they are actually three separate paintings with a continuing theme. They can be hung separately at three different positions on the walls. They can also be placed together side-by-side as done above. It is a 3-in-1 painting, three different pictures covering the same theme.

One can appreciate it as a piece of art and leave it there. One can also contemplate that it is a symbol of Lord Shiva, himself in deep penance. "Yad bhavam, tad bhavati". You see what you perceive.

****** 

Those who have visited the Ananta Padmanabha Swamy temple in Trivandrum, now Thiruvanantapuram, and deriving the name from the same Anantha, are familiar with having the darshan of the Lord through three doors. The idol is one, but you get the darshan through three different doors. The grand idol is 18 feet long and the devotees cannot see the entire statue from one point. They can see the face and chest from the first door, the "Kamalanabha" part with Lord Brahma sitting in the Lotus emanating from the navel of Ananta (hence the name "Padmanabha", the one having a lotus in his navel), and the lotus feet of the Lord through the third door. 

The view is from three sides, but the full picture is got from the combination of all the three. That was the first 3-in-1 I saw, first as a school boy in the 1960s, and several times again later in life. Each time it was a different experience, as with each passing year other experiences elsewhere in similar situations made it even more rewarding and enchanting.

******

Elephants, Lions, Tigers and such animals always generate interest among us, irrespective of our age. They did so even more in our childhood, when we had only seen their pictures but not in reality. Circus camps were bestowing an opportunity in our childhood to see them face to face. Such chances were available to the children living in big cities, but those of us living in villages did not have such luck. We had to be satisfied by the stories about such circus shows from those who had seen them, until we got a chance to see them in later years.

Our father returned to our village after a visit to Bangalore in 1958. My elder brothers and sisters were able to follow what he explained, but it generated a lot of interest among all of us. He had seen a show of "Kamala 3-Ring circus" or the "The Great Indian Circus". It had come to the Subash Nagar field, opposite to the Bangalore City Railway Station. The present Kempe Gowda Bus Station has occupied this field, which was originally known as "Darmambudhi Kere". Kempambudhi and Darmambudhi lakes were two reservoirs built in the memory of the two queens of Nadaprabhu Kempe Gowda, founder of Bengaluru, we were told in our childhood.

"Kamala Circus" was very famous for its three rings. It was a 3-in-1 show. Circus companies run their shows in a big tent with a ring shaped arena in the middle with spectators sitting around it. All circus companies have one such ring. But Kamala circus had three rings with action going on in all of them simultaneously. 

While the excitement of hearing the stories was great, I learnt much later that this circus was owned and started by a doyen of circus shows, Prof K Damodaran of Thalassery, Kerala. It was named as "Kamala Circus", named so after one of his daughters. The circus traveled for many years in countries like Ceylon (now Sri Lanka), Singapore, Philippines, Malaya (now Malaysia), Siam (now Thailand), Indonesia and Australia, for several years. 

The circus had more than a hundred artistes. There were also an equal number of animals. Its total weight while being transported through oceans was more than 300 tonnes! We were told that the circus ceased to exist because the ship transporting the circus capsized in the ocean due to fighting between the elephants on one of the journeys on the sea. It was very painful to hear it, and we believed it to be true as one could imagine what happens when elephants start fighting in a ship. They were days before "Fact Checks". It was much later that we learnt it to be false!

******

Raj Kapoor's 1970 film "Mera Naam Joker" was a 3-in-1 film. With a running time of over 4 hours (248 minutes), it still is one of the lengthiest films ever made. It is longer than the recent long running time films like Dhurandhar (214 minutes) and Dhurandhar: The Revenge (229 minutes). Mera Naam Joker had two intervals, similar to Raj Kapoor's earlier film Sangam (1964). Mera Naam Joker could as well have been three separate films. Those who saw English films in those days would remember that some English films actually started after the interval, with only Films Division newsreels, advertisements and trailers running before the interval!

As youngsters watching films we were interested in viewing the censor certificate at the beginning of the movie, since it showed the number of reels. Anything less than 16 reels was poor in our opinion as the film would be over quickly and not worth the 45 paise or 65 paise we paid for the ticket. (Compare this with the ticket prices in the Multiplexes of today). With one rupee in the pocket (which was itself hard to get when we were children) we could watch a movie and have snacks as well as groundnuts or something like that. (Popcorn or potato chips were available only in MG Road theatres). Mera naam Joker was "Paisa Vasool" in the true sense though many complained that they had to shell out extra money for a pill to cure the headache they got after viewing the film.

Some of the songs in the movie Mera Naam Joker are philosophical and with deep meaning, and are popular even today. Rumours were as interesting in those days as they are today. The news in circulation was that Raj Kapoor lost all his money by making this film as it was a commercial failure, and he made up the loss by later producing the movie Bobby (1973).

******

Back to Boom Shankar. Such 3-in-1 paintings are known as "Triptych" paintings. Triptych is a work of art divided into three separate panels or sections that form a single cohesive image or tell a connected story. They can be of the same size or with a bigger middle one and smaller side ones. (Many luxury hotels provide such mirrors as can be seen in the picture above). Some of them can be ringed together and shut enabling safe transportation. This method is also used in manufacture of jewellery, especially pendants. 

Two of the type are called "Diptych". Pair of writing tables that can be separated or joined as per the demands of the time, were popular in our childhood days. Restaurants also used such tables to meet the requirement according to number of guests.

Paintings with multi-panel works are known as "Polyptych" paintings.

Visitors to Indian Temples and Churches, especially ancient churches in Europe are familiar such Diptych and Triptych paintings depicting large canvas paintings, on glass ceilings and panels.

******

Each time one sees Boom Shankar, many such 3-in-1 thoughts come flooding in. But they have to wait for another day!

ನನಗೆ ನಾಲ್ಕೂ ಈಗಲೇ ಸಿಕ್ಕಿತು!

ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆ "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾರೂಪ್ಯ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾಲೋಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಮುಕ್ತಿ ವಿಶೇಷಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಸಾರೂಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಮುಕ್ಷು ಜೀವನು (ಜೀವನ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆದ ಜೀವನು) ಪರಮಾತ್ಮನಂತೆಯೇ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ದೇಹ ಉಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮೀಪ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪುರುಷನ ಅತಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆನಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾಲೋಕ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪುರುಷನ ಲೋಕಗಳಾದ ವೈಕುಂಠ, ಶ್ವೇತದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಅನಂತಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಯುಜ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವನು ಪರಮಪುರುಷನ ಮೂಲ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜೀವ-ಪರಮಾತ್ಮ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳುವ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹೇಳುವಂತೆ ನಂಬಿಕೆ. ಜೀವ-ಪರಮಾತ್ಮ ಅಭೇದ ನಂಬುವ ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಜೀವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. 

ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಹಿರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರು ಈ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮೋಕ್ಷ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳುವ ಆಚಾರ್ಯ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದ ವಿರಚಿತ 100 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ತೋತ್ರ "ಶಿವಾನಂದ ಲಹರಿ" ಕೃತಿಯ ಶ್ಲೋಕ 28 ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. 

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬರುವ ಅನೇಕ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ "ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ" ಎನ್ನುವುದೂ ಒಂದು. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ದುರ್ಬಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಬಲ. ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕು. ಆ ಪದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಉಲ್ಲೇಖ ಆಗಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಅವರಿಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ! ಈ ಹಿರಿಯರು ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ "ಪ್ರಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ" ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪ್ರಬಲ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ ಸೇರಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬಹಳ ವಿರಳ. ಇಂತಹವರು ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದು? ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? "ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರ ಸಂವಾದ" ಎನ್ನುವ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿವರಗಳು ಸಿಕ್ಕುತ್ತವೆ. ತಾಯಿ ಉಮಾದೇವಿಯು ತಂದೆ ಈಶ್ವರನನ್ನು ನಾವು ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ರೀತಿಯ ಅನೇಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಪರಶಿವನು ಅವುಗಳಿಗೆ ವಿವರವಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ "ಯಾರು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹವರಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಇನ್ನೆಂದಾದರೂ ನೋಡೋಣ.

ಈಗ ಶ್ರೀ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದರ ಶ್ರೀ ಶಿವನಾನಂದ ಲಹರಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ನೋಡೋಣ.

*******

KBC ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಂತೆ ಅನೇಕವು ಪ್ರತಿದಿನ ಟಿವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಬಂದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಿರೂಪಕರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ನಾಲ್ಕು ಉತ್ತರಗಳ ಸಲಹೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಉತ್ತರ ಸರಿಯಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗೆ ನಡೆದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ವಿಷಯ. ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನೇಕ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಜನಜನಿತವಾಗಿವೆ.

ಮೊದಲ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬಹಳ ಸರಳ. ನಂತರದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಬಹುಮಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಎಡವಿದ. ಅವನ ಅವಕಾಶ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ನಿರೂಪಕ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರೆಸಿ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ. ಅವಕ್ಕೂ ತಪ್ಪು ಉತ್ತರಗಳು. ಅತ್ಯಂತ ನಿರಾಶನಾದ ನಿರೂಪಕ ಸ್ಪರ್ಧಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟ.

"ನೀವು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

"..........."

"ಈಗ ನಿಮಗೆ ಅತಿ ಸುಲಭದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತೇನೆ"

"ಕೇಳಿ"

"ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟರೆ ನಿಮಗೆ ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರಿಸದರೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಬಹುಮಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ"

"ಆಗಬಹುದು"

"ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಹೇಳಿ"

ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡುನಿಮಿಷ ಆಯಿತು. ಐದು ನಿಮಿಷ ಆಯಿತು. ಹತ್ತು ನಿಮಿಷ ಆಯಿತು.

"ನೀವು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

"ನಾನು ತಯಾರಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನೀವು ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಹೇಗೆ ಕೊಡುವುದು?"

"ಪ್ರಶ್ನೆ ಪೂರ್ತಿ ಆಗಿದೆಯಲ್ಲ!"

"ಇಲ್ಲ. ನೀವು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ"

ನಮ್ಮ ಜೀವನ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಲಹೆಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಜೀವನವೇ ದುರ್ಭರ ಆಗುತ್ತಿದೆ.

*******

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರಸು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ವಿಕಟಕವಿ ತೆನಾಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ರಂಜಕವಾದ ಕಥೆಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಥವರೊಡನೆ ಹಾಸ್ಯ ರಸವನ್ನು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ನೋಡಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಸರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಹಾಸ್ಯ ಪರಿಹಾಸ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ. 

ಒಮ್ಮೆ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಾಡಿದ ಹಾಸ್ಯ ಅರಸನಿಗೆ ತಾಳಲಾರದ ಕೋಪ ತರಿಸಿತು. ತಕ್ಷಣ "ಮರಣದಂಡನೆ" ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿದ. 

"ರಾಮಕೃಷ್ಣ, ನಿನಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ"

"ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತ, ಪ್ರಭು"

"ಶಿಕ್ಷೆ ಅಂತೂ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಬಹಳ ದಿನ ನಮ್ಮ ಸಂಗಡ ಇದ್ದೀಯೆ. ಆದ ಕಾರಣ ನಿನಗೆ ಸಾವು ಬರಲು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ"

"ಮಹಾಪ್ರಸಾದ, ಜೀಯಾ"

"ವಿಷ ಕುಡಿಯುವುದು. ಆನೆಯ ಕಾಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವುದು. ಶೂಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವುದು. ಶಿರಛೇದನ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಬೇಕು? ಹೇಳು"

"ಪ್ರಭು, ಅವು ನಿಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆ ಆಯಿತು. ನನಗೆ ನನ್ನದೇ ರೀತಿ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕರುಣಿಸಬೇಕು"

"ಏನದು?"

"ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ತಾವು ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬಾರದು"

"ಆಗಲಿ. ನಿನ್ನ ಆಯ್ಕೆಯಂತೆಯೇ ಸಾವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೋ. ಒಪ್ಪಿದ್ದೇವೆ"

"ನನಗೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ಮರಣ ಬರುವಂತೆ ಆಗಲಿ"

ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕೋಪ ಕರಗಿತು. ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಜಾಣತನದಿಂದ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಸಾವು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ.

******

ಹಿರಣ್ಯ ಕಷಿಪು ತನ್ನ ಮಗ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಏನೆಲ್ಲಾ ಮಾಡಬಹುದೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ. ಆದರೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಬದುಕುಳಿದ. 

ಕಡೆಗೆ ಉಗ್ರ ನರಸಿಂಹನ ಆಗಮನ ಆಯಿತು. ಹಿರಣ್ಯಕನನ್ನು ಸೀಳಿ ಕೊಂದಿದ್ದೂ ಆಯಿತು. ನರಸಿಂಹನ ಭಯಂಕರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಉಗ್ರ ಕೋಪ ಕಂಡ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ಬಳಿ ಹೋಗಲು ತಯಾರಿಲ್ಲ. ಕಡೆಗೆ ಬಾಲಕ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪ್ರಹ್ಲಾದ ವಿನಯದಿಂದ ನರಸಿಂಹನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತ. ಸುಂದರವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ. ಭಾಗವತ ಇದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ ಈಗ ಶಾಂತನಾದ. ಪುಟ್ಟ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಮೈದಡವಿದ. 

"ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಪೂರ್ಣ ಸಂಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೇನು ಬೇಕು? ಕೇಳು"

ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲ. ಬೇಕಿದ್ದು ಕೇಳಬಹುದು. ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಎರಡೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದನದೇ.

"ನೀನು ಪ್ರೀತನಾದರೆ ಅಷ್ಟೇ ಸಾಕು. ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ"

"ನನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದವರು ಏನಾದರೂ ಕೇಳುವುದು ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಕೋಚ ಪಡದೆ ಕೇಳು"

"ನನ್ನ ತಂದೆ ಬಲು ದುಷ್ಟ. ನಿನ್ನನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬದುಕಿದ. ಆದರೂ ತಂದೆಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಕೊಡು"

"ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನಂತಹ ಪರಮ ಭಾಗವತ ಅವನ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ತಕ್ಷಣ ಅವನಿಗೆ ಸದ್ಗತಿ ಸಿಕ್ಕೇಹೋಯಿತು. ಅದು ಹಿಂದೆ ಆದ ಸಮಾಚಾರ. ಈಗ ನಿನಗೆ ಏನು ಬೇಕು? ಅದು ಕೇಳು"

"ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ. ಇಷ್ಟರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದುದರಿಂದ ಅದು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಾಯಿತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಏನೂ ಬೇಡ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ"

"ಹೌದು. ನಿನಗೆ ಬೇಕಿದ್ದುದನ್ನು ಕೇಳು"

"ನಾನು ಎಂದೂ, ಯಾರನ್ನೂ, ಏನನ್ನೂ ಕೇಳದಂತೆ ವರ ಕೊಡು! ಬೇಡದಂತೆ ಮಾಡು ನನ್ನ, ಸ್ವಾಮಿ!"

ನರಸಿಂಹ ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ. ಅವನು ಮುಂದೆ ಯಾರನ್ನೂ, ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿಕ್ಕಿತು. ತಂದೆಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪಟ್ಟ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸ್ಥಾನ-ಮಾನಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಬಂದವು.

******

ಆಚಾರ್ಯ ಶ್ರೀ ಶಂಕರ ಭಗವತ್ಪಾದರು ದೇಶ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರಾಂಬ-ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅವರ ಒಂದು ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸುಂದರ ಸ್ತೋತ್ರ ಕಾವ್ಯ "ಶ್ರೀ ಶಿವಾನಂದ ಲಹರಿ" ಅಲ್ಲಿ ರಚನೆ ಆಯಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ಕೊಡುವವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮುಮುಕ್ಷುವಿಗೆ ಇಲ್ಲ. 

ಶ್ರೀ ಶಂಕರರ ಯೋಚನಾ ಲಹರಿಯೇ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು. ಅವರು ಶಿವನ ಮುಂದೆ ಆನಂದ ಲಹರಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, "ನನಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಮುಕ್ತಿಗಳೂ ಈಗಲೇ ಸಿಕ್ಕಿತು!" ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ. 

ಅವರ ಸ್ತೋತ್ರದ 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹೀಗಿದೆ:

ಸಾರೂಪ್ಯo ತವ ಪೂಜನೇ ಶಿವ ಮಹಾದೇವೇತಿ ಸಂಕೀರ್ತನೇ

ಸಾಮೀಪ್ಯo ಶಿವಭಕ್ತಿಧುರ್ಯಜನಸಾಂಗತ್ಯಸಂಭಾಷಣೇ

ಸಾಲೋಕ್ಯo ಚ ಚರಾಚರಾತ್ಮಕತನುಧ್ಯಾನೇ ಭವಾನೀಪತೇ 

ಸಾಯುಜ್ಯo ಮಮ ಸಿದ್ಧಮತ್ರ ಭವತಿ ಸ್ವಾಮಿನ್ ಕೃತಾರ್ಥೋಸ್ಮ್ಯಹಮ್ 

"ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ನಾಮಗಳ ಸಂಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಸಾರೂಪ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರ ಸಹವಾಸ, ಅವರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ನಿನ್ನ ಅಖಂಡ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆಗಿ ಸಾಲೋಕ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸಾಯುಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆನು!" 

"ಎಂದೋ ಸಿಗುವ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಕಡೆಗೆ ಸಿಗುವ ಫಲವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ, ಸಂಕೀರ್ತನೆ, ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಏನೇನು ಸಿಗಬಹುದೋ ಅವೆಲ್ಲ ಇಂದೇ ನನಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು". 

******  

ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ "ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಹೈವೇ" ಎಂದು ಒಂದುಂಟು. ದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹಾದುಹೋಗುವ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ. ಅನೇಕರು ಈ ರಸ್ತೆಯ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ ನೋಡಲೆಂದೇ ಈ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲ. (ಅದು ಆಗುವುದಾದರೂ ಅದೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ ಅಲ್ಲ). ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ. Destination is not important and not the goal. Journey is important and is a reward in itself!

ಒಬ್ಬ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಮಗುವಿನ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೋ ಒಂದು ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಆಸೆಯಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕಂದನ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅವಳ ಗುರಿ. ಅದರಲ್ಲೇ ಅವಳು ಅಮಿತವಾದ ಆನಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. The process is more important for her than the outcome. 

ಆಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದ ಪೂಜೆ-ಪುನಸ್ಕಾರಗಳು, ಅವನ ಭಕ್ತರ ಸಂಗ-ಸಲ್ಲಾಪ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಧ್ಯಾನ, ಇವುಗಳಲ್ಲೇ ಸಕಲ ಮೋಕ್ಷಗಳ ಸುಖ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಏನೋ ಒಂದು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲ ಇವು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲಿನ ಅಮಿತ ಭಕ್ತಿ-ಶ್ರದ್ದೆಗಳೇ ಮುಖ್ಯ. 

ನಾಲ್ಕು ಜಡೆಗಳ ಸುಂದರಿ

ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, "ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದ ಕಡೆಗೆ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸೋದೆ ಮಠಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ಕ್ಷೀರ ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮಂಗಳಾಚರಣೆ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೋಡಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಇದರ ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿಯರ (ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯರ) ಬಾಂಧವ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಏನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದೆವು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಓದಬಹುದು.

ಇವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಹಯಗ್ರೀವ ರೂಪದ ನಂತರ ಮಾಡಿರುವ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡೋಣ.

******

ಸೀತಾದೇವಿ, ರುಕ್ಮಿಣಿ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳು ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ಅವತಾರ ರೂಪಗಳು. ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಮೂಲ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ರೂಪಗಳ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲ. ಇದೊಂದು ಪ್ರಮೇಯ. ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾಮಿತಿ (Geometry) ಕಲಿಯುವಾಗ ದತ್ತ (Given Data) ಎನ್ನುವಂತೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಲೆಕ್ಕ. ಹೀಗೆ. ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಂಸಾರ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮ-ಸಮವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಏನು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಹಿಂದಿನ "ಸಮ ಮತ್ತು ಸಮನಾ" ಎನ್ನುವ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. 

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದುದೇನು? ಅವಳ ರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ನಾವು ಕಾಣುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ (ಫೋಟೋಗಳು) ಇರುವ ವಿವರಗಳು ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರೀಸೂಕ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ವೈದಿಕ ವಾಂಗ್ಮಯ ಕೊಡುವ ವಿವರಗಳ ಅನುಸಾರ ಇರುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ "ಯಾ ಸಾ ಪದ್ಮಾಸನಸ್ಥಾ ....." ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಬಂದವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವಳ ರೂಪದ ಅಂಶಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳು ವೈದಿಕ ವಾಂಗ್ಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವು ಹೇಳುವ ವಿವರಗಳೇನು?

• ಅವಳು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರಿ. ವೆಂಕಟರಮಣನ ಬಿಂಕದ ರಾಣಿ!
• ಕಾಲಂದಿಗೆಗಳಿಂದ (ಗೆಜ್ಜೆಗಳು) ಶೋಭಿಸುವ ಪಾದಗಳು. (ಗೆಜ್ಜೆ ಕಾಲ್ಗಳ ನಾದ!)
• ಅವಳ ಪಾದಗಳು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಂತೆ ಮತ್ತು ಮೃದು. 
• ಸದಾ ನಗು ಮುಖದ ದೇವಿ. ಹಸನ್ಮುಖದ ರೂಪ.
• ಶ್ರೀಸೂಕ್ತ ಹೇಳುವಂತೆ "ವಿಪುಲ ಕಟಿ ತಟೀ". ಸಣ್ಣ ನಡು ಉಳ್ಳವಳು.  
• "ಪದ್ಮಪತ್ರಯತಾಕ್ಷಿ". ಪಂಕಜ ಲೋಚನೆ. (ಕಮಲದ ಎಲೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳು). 
• "ಶುಭ್ರ ವಸ್ತ್ರೋತ್ತರೀಯಾ". ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವವಳು.
• ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ಅಂಕೆಯಿಲ್ಲದ ಭಾಗ್ಯ ರಾಶಿಯನ್ನೇ ಕೊಡುವವಳು.
• ಕಂಕಣ (ಧರಿಸಿದ) ಕೈಗಳ ತಿರುವುತ್ತಾ ಬರುವವಳು.
• ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಸನ್ಮಂಗಳಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವ ದೇವಿ. 

ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ವಾದಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ದೇವಿಯ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

******

ಪರಮಪುರುಷನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರನು. ಅವನಿಗಿಂತ ಸುಂದರ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಅವನ ಮಡದಿ ಸುಂದರಿ. "ಸುಂದರಿ" ಅನ್ನುವ ಪದವನ್ನು ಕಂಡ ಕಂಡವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಹೇಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ನಮಗೆ ಉಂಟು. "ಸುಂದರ" ಅನ್ನುವ ಪದಕ್ಕೂ ಹಾಗೆಯೇ! ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪುರುಷರೂ, ಪುರುಷರಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಆದರೆ ನಾವುಗಳು ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುವಾಗ ಹೇಳುವುದೇನು? "ಪುಂಸಾಂ ಮೋಹನ ರೂಪಾಯ, ಪುಣ್ಯ ಶ್ಲೋಕಾಯ ಮಂಗಳಂ". ಗಂಡಸರಿಗೂ ಮೋಹ ತರಿಸುವ ರೂಪ ಅವನದು. ಅವನ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವಾದ "ಮೋಹಿನಿ ರೂಪ" ಸಹ ಅಷ್ಟೇ. ಸಮುದ್ರ ಮಥನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರಾದ ದೈತ್ಯರು ಅಮೃತದ ಗಡಿಗೆ ಒಯ್ದು ಓಡಿಹೋದಾಗ ಮೋಹಿನಿ ರೂಪ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆಗ ಅವರಾಗಿ ಅಮೃತದ ಗಡಿಗೆ ತಂದು ಮೋಹಿನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು! ದೇವ-ದಾನವರೆಲ್ಲರೂ ಅಮೃತವನ್ನು ಮರೆತು ಆ ದಿವ್ಯ ರೂಪ ನೋಡುತ್ತಾ ಮೈಮರೆತರು. ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ಆ ರೂಪ ನೋಡಿ ಬೆರಗಾದಳಂತೆ! "ಇದೇನು ನನ್ನ ಗಂಡನ ರೂಪ? ಸದಾ ಅವನ ಜೊತೆ ಇದ್ದರೂ ನನಗೇ ಇನ್ನೂ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ!" ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತಳಾದಳಂತೆ. ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರ "ದಶಾವತಾರ ಸ್ತುತಿ" ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕಾಣಬಹದುದು. ಅಂತಹ ಸುಂದರ ಅವನು. ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸುಂದರಿ ಇವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ "ಅಂಬಾo ತಾಂ ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ".

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ "ನತೋಸ್ಮಿ" ಅನ್ನಬೇಕು. "ಪ್ರ" ಏಕೆ ಸೇರಿತು? ಇದು ಸುಮ್ಮನೆ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲ. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವದಿಂದ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ". ಬರೀ ಕಾಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಅವರಿವರು ಹೇಳಿದರೆಂದು "ಅಡ್ಡಬಿದ್ದೆ" ಎಂದಲ್ಲ. "ನಾನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬಾಗಿ (ಮೈ ಬಗ್ಗಿಸಿ) ಅಡ್ಡಬಿದ್ದೆ" ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಈಗ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವ ರುಕ್ಮಿಣೀ ರೂಪಕ್ಕೆ. ಆದ ಕಾರಣ "ಕೃಷ್ಣ ರಮಣೀo". "ರುಗ್ಮ" ಅಂದರೆ ಬಂಗಾರ. ದೇವಿಯ ಮೈಬಣ್ಣ ಬಂಗಾರದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ "ರುಗ್ಮಿಣೀ" ಅಥವಾ "ರುಕ್ಮಿಣೀ" ಎಂದು ಹೆಸರು. (ಶ್ರೀ ಸೂಕ್ತ "ಹಿರಣ್ಯವರ್ಣಾo ಹರಿಣೀo" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ).

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು "ಕುಟಿಲ ಕುಂತಲಂ, ಕುವಲಯ ದಳ ನೀಲಂ". ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರ. ಇವಳು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲ ಸುಂದರಿ. ಕುಟಿಲ ಅಂದರೆ ನೇರ ಇಲ್ಲದ್ದು. (ಕುಟಿಲ ನೀತಿ ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಾವೆಣಿಸಿದಂತೆ ಪದಗಳು ಹೇಳುವ ನೇರ ಅರ್ಥ ಬರುವಂತಲ್ಲ. ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ರೀತಿ. ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವಂತಹುದು). ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲು. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಕೂದಲೇನೋ ಉದ್ದ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತೆಳುವಾದ ಕೂದಲು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಒಂದು ದಪ್ಪ ಜಡೆ ಹಾಕಬಹುದು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸುಮಾರಾಗಿ ಎರಡು ಜಡೆ. ರುಕ್ಮಿಣಿಗೆ ಹಾಗಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಜಡೆ ಹಾಕುವಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ದಟ್ಟವಾದ ಕೂದಲು! ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಬರೀ ಸುಂದರಿಯಲ್ಲ. "ಲಂಬಾಲಕಾಂ" ಸುಂದರಿ. 

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಚಿಕ್ಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡದಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಹೀಗೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಲಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು-ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಲಕ್ಷಣಗಳಿದ್ದವರು ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಮಿಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಒಳ್ಳೆಯ ಲ್ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು "ಕುಚಭಾರಭೀರುವಿಲಾಸನ್ಮಧ್ಯಾo". ಸಣ್ಣ ನಡು. ಆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಡಾಬು. ಸೊಂಟದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಮಾಟವಾದ ದೇಹ ಸೌಷ್ಠವ.  

******

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ದೇವಿ ತಾನು ಸ್ವತಃ ಎಂತಹ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರಬೇಕು? ನಾವು ಕಂಡಂತೆ ಯಾವುದೋ "Hallmark" ರೀತಿಯ ಲೋಕಲ್ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲ. "ಜಾಂಬೂನ" ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಡವೆಗಳು. ಇದನ್ನು ಡೂಪ್ಲಿಕೇಟ್ ಮಾಡಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇರು ಪರ್ವತ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತವಂತೆ. ಎಲ್ಲಾ ಬೆಟ್ಟ, ಗುಡ್ಡ, ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಕಲ್ಲು-ಮಣ್ಣು-ಹಿಮ ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪರ್ವತವಲ್ಲ. ಅದು ಐದು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತ. ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ ಅದರ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಮೇರು ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ನೇರಿಳೆ ಮರ ಇದೆ. ಜಂಬೂ ಫಲ ಅಂದರೆ ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣು. ಅದು ನಾವು ಕಾಣುವಂತೆ ಹೆಬ್ಬೆಟ್ಟು ಗಾತ್ರದ ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಮರವಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ನೇರಿಳೆ ಹಣ್ಣು ಒಂದೊಂದು ಕಲ್ಲಂಗಡಿ ಹಣ್ಣಿನ ಗಾತ್ರದ್ದು. ಮರದ ತುಂಬಾ ಜೋತುಬಿದ್ದಿರುವ ಹಣ್ಣುಗಳು. ಪಕ್ವವಾಗಿ ಈ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಒಡೆದು ಅವುಗಳ ರಸ ಕಾಲುವೆಯಂತೆ ಹರಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಮರದ ಕೆಳಗಿನ ಬಂಗಾರ ಹೀಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ನೇರಿಳೆ ರಸ ಸೇರಿ "ನೇರಿಳೆ ಬಣ್ಣದ ಬಂಗಾರ" ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಂಗಾರಕ್ಕೆ "ಜಾಂಬೂನದಾ" ಬಂಗಾರ ಎಂದು ಹೆಸರು. 

ದೇವಿಯ ಒಡವೆಗಳು ಈ ಬಗೆಯ ಬಂಗಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದುವು. ಅತಿ ಶುದ್ಧ, ದೈವಿಕ ಚಿನ್ನ ಅದು. ಆದರಿಂದ ಅವಳು "ಜಾಂಬೂನದಾಲಂಕೃತಾಂ".  

ಇಂತಹ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಾಂಬೂನ ಬಂಗಾರದ ಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಅವಳ ಕಮಲದಂತಹ ಮೃದುವಾದ, ಮಾಟವಾದ ಪಾದಗಳ ಸುತ್ತ ಕುಳಿತು ಸದಾ ಸುಮಧುರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. (ಹೀಗೆ ಯಾಕೆ? ಅವಳು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವವಳಲ್ಲ. ಯಾವಾಗಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಎಂತಹ ಕೆಲಸಗಳು? ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ). ಆದ್ದರಿಂದ "ಸಿಂಜನ್ನೂಪುರ ಶೋಭಿಪಾದಕಮಲಾಂ".

ಕಮಲದಂತಹ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣಿರುವುದರಿಂದ "ಕಂಜಾಕ್ಷೀ". ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ ನಗೆಮೊಗದ ಸುಂದರಿ. ಒಮ್ಮೆಯೂ ಮುಖ ಗಂಟು ಹಾಕಿಕೊಂಡವಳಲ್ಲ. ಸದಾಕಾಲವೂ ನಗುನಗುತ್ತಿರುವವಳು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ "ಮಂದಸ್ಮಿತೋದ್ಯುನ್ಮುಖೀಮ್". ಅವಳ ಕೈನಲ್ಲಿರುವ ಕಂಕಣಗಳು ಒಂದು ಕಡೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಕುವಾಗ ಸುಮಧುರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ "ಕಣತ್ಕಂಕಣಾಮ್". ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಶುಭ್ರ ವಸ್ತ್ರೋತ್ತರೀಯಾ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ "ಸುವಾಸನಾo". 

ಮಗನಾದ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ದೇವಿಯು ನಮ್ಮ ಕಡೆ ನೋಡಲಿ ಎಂದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲಸ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಲಿ ಎಂದು ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ "ಶಂಭಾದೈ: ಪರಿಸೇವಿತಾಂ".

******

ಹೀಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಗುಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ "ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ" ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವಾದಿರಾಜರು ದೇವಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ವಂದನೆಯ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ತಮ್ಮ "ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀಶ ವಿಜಯ" ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ:

ಸಿಂಜನ್ನೂಪುರಶೋಭಿಪಾದಕಮಲಾಂ ಮಂದಸ್ಮಿತೋದ್ಯನ್ಮುಖೀo 

ಕಂಜಾಕ್ಷೀo ಕುಚಭಾರಭೀರುವಿಲಸನ್ಮಧ್ಯಾo ಕ್ಕಣತ್ಕoಕಣಾo 

ಶಂಭ್ವಾದೈ: ಪರಿಸೇವಿತಾಂ ಸುವಸನಾo ಜಾಂಬೂನದಾಲಂಕೃತಾಂ

ಅಂಬಾo ತಾಂ ಪ್ರಣತೋಸ್ಮಿ ಕೃಷ್ಣರಮಣೀo ಲಂಬಾಲಕಾಂ ರುಕ್ಮಿಣೀo  

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಪುಂಜಕ್ಕೂ ಮೇಲಿನ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಶ್ಲೋಕದ ಸಾರಾಂಶ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. 

ತಾಯಿ (ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ) ರುಕ್ಮಿಣಿದೇವಿ ಈ ರೀತಿ ಇರುವಳೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರ ಅನುಭವವೇ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು. ಅನೇಕರು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಪಾರಾಯಣಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

******

ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಗಳು ಹೊಳೆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಯನ ಬಲಿತಂತೆ ಹೊಸ ಹೊಳಹುಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷ ಆನಂದದ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತದೆ.